Archive for the Paash-As I Remember Paash Category

Paash’s birthday

Posted in Paash-As I Remember Paash, Paash-Critical Appreciation, Paash-In Memory of Paash, Paash-Life and Times, Paash-News Items, Paash-in Hindi on September 9, 2009 by paash
सपनों को जिंदा रखने के पक्षधर थे पाश   
 
 
 

 

 

 

 

 

 

नई दिल्ली। समाज की चुभती हुई सच्चाइयों को बेहद तीखे शब्दों में पेश करने के बावजूद मनुष्य के बेहतर भविष्य की उम्मीदों से कभी निराश न होने वाले पंजाबी के कवि पाश दरअसल भारतीय कविता का एक प्रमुख स्वर बनकर उभरे और उन्होंने आतंकवाद के नासूर पर करारे प्रहार किए।

साहित्य आलोचकों के अनुसार पंजाबी भाषा में प्रगतिवाद को नई दिशा देने वाले पाश की कविता कम्युनिस्ट आंदोलन से जुडी होने के कारण आम समाज को बेहद प्रभावित करती है। उन्होंने अपने तेवरों की वजह से न केवल हिन्दुस्तानी बल्कि विदेशी भाषाओं में भी काफी लोकप्रियता पाई है। पंजाबी में उन्हें जुझारू या खाडकू कवि कहा जाता है।

राजधानी के जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय में हिन्दी के प्राध्यापक चमनलाल ने पाश की शैली का जिक्र करते हुए कहा कि उनकी कविताओं की भाषा बेहद सरल होने के बावजूद काफी धारदार होती है और आक्रामक शैली न केवल आपको आकर्षित करती है बल्कि लंबे समय तक आपको सोचने को विवश कर देती है। उन्होंने कहा कि पाश की जुझारू कविताएं समाज के कामकाजी वर्ग, विशेषकर किसानों की समस्याओं को लेकर लिखी गई थीं। ये कविताएं जमीन से जुडी होने के कारण काफी असर छोडती हैं। पाश की कविताओं का संकलन कर चुके प्रोफेसर चमनलाल ने कहा कि पाश ने अपनी कविताओं में बिल्कुल नई भाषा ईजाद की। यह भाषा बहुत सरल होने के बावजूद काफी असरदार है। इसे यदि लोकभाषा कहा जाए तो गलत नहीं होगा।

उन्होंने कहा कि पाश की सभी कविताओं का तो संकलन हो चुका है लेकिन उनका गद्य अभी तक इधर-उधर बिखरा पडा है। उन्होंने पत्रिकाओं के लिए वैज्ञानिक विषयों पर आलेख, निबंध, पत्र और डायरी भी लिखी। प्रो. चमनलाल ने कहा कि क्रांतिकारी मुहावरा रचने के बावजूद पाश मनुष्य के भविष्य के प्रति बेहद आशावान थे। इसीलिए उन्होंने सपनों के मरने को सबसे खतरनाक बताया है।

आलोचकों के अनुसार पाश की कविताओं की लोकप्रियता का आलम यह है कि वे पंजाबी के कम और विभिन्न भारतीय भाषाओं के कवि अधिक बन गए हैं। हिन्दी के साथ साथ गुजराती, बांग्ला, मलयालम, मराठी सहित कई भारतीय भाषाओं में उनकी कविताओं का अनुवाद हो चुका है। पाश लोहा शीर्षक की अपनी कविता में वर्ग भेद को बेहद तीखे अंदाज में स्पष्ट करते हैं-

आप लोहे की कार का आनंद लेते हो,

मेरे पास लोहे की बंदूक है

मैंने लोहा खाया है

आप लोहे की बात करते हैं।

पंजाब में जालंधर के तलवंडी सलेम गांव में नौ सितंबर 1950 को जन्मे पाश का मूल नाम अवतार सिंह संधु था। उन्होंने महज 15 साल की उम्र से ही कविता लिखनी शुरू कर दी और उनकी कविताओं का पहला प्रकाशन 1967 में हुआ। उन्होंने सिआड, हेम ज्योति और हस्तलिखित हाक पत्रिका का संपादन किया। पाश 1985 में अमेरिका चले गए। उन्होंने वहां एंटी 47 पत्रिका का संपादन किया। पाश ने इस पत्रिका के जरिए खालिस्तानी आंदोलन के खिलाफ सशक्त प्रचार अभियान छेडा। पाश कविता के शुरूआती दौर से ही भाकपा से जुड गए। उनकी नक्सलवादी राजनीति से भी सहानुभूति थी।

पंजाबी में उनके चार कविता संग्रह लौह कथा, उड्डदे बाजां मगर, साडे समियां विच और लडांगे साथी प्रकाशित हुए हैं। हिन्दी में इनके काव्य संग्रह बीच का रास्ता नहीं होता और समय ओ भाई समय के नाम से अनूदित हुए हैं। पंजाबी के इस महान कवि की महज 39 साल की उम्र में 23 मार्च 1988 को उनके ही गांव में खालिस्तानी आतंकियों ने गोली मारकर हत्या कर दी।

समाज में फासीवादी प्रवृतियों पर कडी चोट करती उनकी यह पंक्तियां किसी को भी झकझोरने के लिए पर्याप्त हैं-

सबसे खतरनाक होता है

मुर्दा शांति से भर जाना

न होना तडप का सब सहन कर जाना

घर से निकलना काम पर

और काम से लौट कर घर जाना

सबसे खतरनाक होता है

हमारे सपनों का मर जाना।

 

Paash Memorial Literary Function on 13 sept 2009

Posted in Paash-As I Remember Paash, Paash-Critical Appreciation, Paash-In Memory of Paash, Paash-Pash Memorial International Trust with tags , on September 1, 2009 by paash

paash samagam-1

Paash Di Yaad Vich-Vartmaan De Rubru

Posted in Books on Paash, Paash-23rd March 1988, Paash-As I Remember Paash, Paash-Critical Appreciation, Paash-In Memory of Paash, Paash-Life and Times, Paash-Pash Memorial International Trust, Paash-Poems about Paash, Paash-in Punjabi(Gurmukhi) on July 17, 2009 by paash

paash.vdr

Santokh Singh Santokh remembering a revolutionary Kavi Darbar in Banga

Posted in Paash-As I Remember Paash, Paash-Life and Times on July 14, 2009 by paash

In Memory of Prof Harbhajan Sohi

Posted in Paash-As I Remember Paash, Paash-Poems about Paash, Uncategorized on June 26, 2009 by paash

sohi-bathinda

sohi-function

ìÇá§âÅ ÇòÖ¶ ÕÅ: ÔðíÜé Ã¯ÔÆ ôðè»ÜñÆ ÃîÅ×î î½Õ¶ ÇÂÕ¾á ù çì¯èé Õðç¶ Ô¯Â¶ âÅ: êðÇî§çð ÇÃ§Ø Áå¶ î§Ú Óå¶ ÇìðÅÜîÅé ÕÅîð¶â Ã¯ÔÆ çÆ ÜÆòé-ÃÅæä îÇÔ§çð Õ½ð Áå¶ Ô¯ð ì¹ñÅð¶Í

 

ÕÅîð¶â Ã¯ÔÆ ù ôðè»ÜñÆ ç¶ä ñÂÆ ò¼âÆ Ç×äåÆ ñ¯Õ 깼ܶ

ìÇá§âÅ, BF ܱé (Õ§òñÜÆå ÇÃ§Ø Çþè±)-ÇÂæ¶ éÕÃñìÅóÆ ñÇÔð çÆ À¹µØÆ ÃõôÆÁå Áå¶ ÃÆ.êÆ.ÁÅð.ÃÆ.ÁÅÂÆ. (ÁËî.ÁËñ.) ç¶ ÃÕ¾åð ÕÅîð¶â ÔðíÜé Ã¯ÔÆ ù ôðè»ÜñÆ Çç¾åÆ ×ÂÆÍ ÕÅîð¶â ÔðíÜé Ã¯ÔÆ ôðè»ÜñÆ ÃîÅ×î Õî¶àÆ ç¶ Ã¾ç¶ Óå¶ ÃîÅ×î ìðéÅñÅ ð¯â Óå¶ ñÅÇÂé÷ Õñ¾ì ÕÇîÀ±ÇéàÆ ÔÅñ ç¶ ÁÔÅå¶ Á§çð Ö¹¾ñ·¶ ê¿âÅñ ÇòÚ Ô¯ÇÂÁÅÍ ÕÅîð¶â ÔðíÜé Ã¯ÔÆ çÆÁ» åÃòÆð», éÕÃñìÅóÆ ñÇÔð ù çðÃÅÀ¹ºç¶ ÇÂéÕñÅìÆ éÅÁÇðÁ» Áå¶ ìËéð» éÅñ Ãܶ ê¿âÅñ ÇòÚ îÅÔ½ñ ì¶Ô¾ç ×§íÆð ÃÆÍ ôðè»ÜñÆ ÃîÅ×î çÅ ÁÅð§í ÕÅîð¶â ÔðíÜé Ã¯ÔÆ ôðè»ÜñÆ ÃîÅ×î Õî¶àÆ ç¶ ÕéòÆéð ÜÃêÅñ Ü¾ÃÆ òñ¯º ÕÅîð¶â Ã¯ÔÆ çÆ ë¯à¯ ù ÔÅð êÇÔéÅÀ¹ä éÅñ Ô¯ÇÂÁÅÍ ÇÂà À¹êð§å ÕÅîð¶â ÔðíÜé Ã¯ÔÆ çÆ ÜÆòé ÃÅæä îÇÔ§çð Õ½ð, ÃÆ.êÆ.ÁÅÂÆ.ÁËî.ÁËñ. (ÇéÀ± âËî¯Õð¶ÃÆ) ç¶ Ã±ìÅ ÃÕ¾åð çðôé ÖàÕó, ñ¯Õ ç×ðÅî î§Ú ç¶ Ã±ìÅÂÆ Üéðñ ÃÕ¾åð ìñò§å îÖ±, ÇÂéÕñÅìÆ êðÚ¶ ÒñÅñ êðÚîÓ ç¶ êzåÆÇéè ÃzÆ î¹ÖÇåÁÅð ÇÃ§Ø ê±ÔñÅ Áå¶ âÅ: ùðÜÆå ñÆ é¶ ë¯à¯ ù ÔÅð êÇÔéÅÂ¶Í âÅ: êðÇî§çð ÇÃ§Ø Ã§è± é¶ ê¿ÜÅìÆ ÇÂéÕñÅìÆ ð§× î§Ú ç¶ æ§î· ÃzÆ ×¹ðôðé ÇÃ§Ø çÆ åðø¯º ÔÅð êÇÔéÅÇÂÁÅÍ ÇÂà À¹êð§å ÇÂÕ¾á òñ¯º ç¯ Çî§à çÅ î½é Öó·¶ Ô¯ Õ¶ ÕÅîð¶â Ã¯ÔÆ ù ôðè»ÜñÆ Çç¾åÆ ×ÂÆÍ ñ¯Õ Ã§×Æå î§âñÆ íç½ó òñ¯º ÕÅîð¶â ÔðíÜé Ã¯ÔÆ çÆ îÅú-÷¶-å¹§× ç¶ ÇçÔ»å Óå¶ ÇñÖÆ ÕÇòåÅ ÒÚ¾ê± å» Úñç¶ ðÇÔä×¶Ó ÃÅ÷» éÅñ ê¶ô ÕÆåÆ ×ÂÆÍ ÃîÅ×î ù çì¯èé ÕðÇçÁ» ò¾Ö-ò¾Ö ì¹ñÅÇðÁ» é¶ ÇÂÕ êzê¾Õ Áå¶ ÇÃðÜäÅåîÕ ÕÇîÀ±ÇéÃà ÇÂéÕñÅìÆ ÁÅ×± òܯº ÕÅîð¶â Ã¯ÔÆ çÆ êzÇåíÅ ù À¹ÇÚÁÅÇÂÁÅ Áå¶ À¹é·» ç¶ ÇçÔ»å ù Ãî¹¾ÚÆ ÕÇîÀ±ÇéÃà ÇÂéÕñÅìÆ ñÇÔð ñÂÆ ò¾âÅ ØÅàÅ ×ðçÅÇéÁÅ þÍ ÕÅîð¶â ÔðíÜé Ã¯ÔÆ çÆ ÁÅêäÆ Üæ¶ì§çÆ ÃÆ. êÆ. ÁÅð. ÃÆ. ÁÅÂÆ. (î.ñ.) çÆ Õ¶ºçðÆ Õî¶àÆ ç¶ Ã§ç¶ô Á§çð ÕÅîð¶â ÔðíÜé ù ÕÇîÀ±ÇéÃà ÒÇÂéÕñÅìÆ Ö¶î¶ çÅ ÇÃðÕ¾ã ÁÅ×±Ó ÇÕÔÅÍ ôðè»ÜñÆ Õî¶àÆ ç¶ ÕéòÆéð é¶ ÃzÆ Ü¾ÃÆ é¶ ç¾ÇÃÁÅ ÇÕ ÃîÅ×î ÇòÚ ÇÕö éÅ ÇÕö ÕÅðé éÅ ê¹¾Ü ÃÕä òÅñÆÁ» Áé¶Õ» ÔÆ ÁÇÔî ôõÃÆÁå» é¶ ÁÅêä¶ Ã§ç¶ô í¶Ü¶ ÔéÍ ÃîÅ×î ç¶ ÁÖÆð ÇòÚ ÕÅîð¶â Ã¯ÔÆ çÆÁ» ÁÃæÆÁ» ç¶ Õñô ù Ãî¹¾Ú¶ ÇÂÕ¾á òñ¯º Ãî±ÇÔÕ ÇòçÅÇÂׯ Çç¾åÆ ×ÂÆÍ ÁÃæÆÁ» ù Õ½îÆ ôÔÆç» ïÅç×Åð é¶ó¶ ÜñêzòÅÔ Õðé ñÂÆ BG ܱé ù Ô¹ÃËéÆòÅñÅ ÇñÜÅÇÂÁÅ ÜÅò¶×ÅÍ

Kulwinder Khehra remembering Paash

Posted in Paash-As I Remember Paash on June 24, 2009 by paash

Dalbir Singh remembers Paash

Posted in Paash-As I Remember Paash on April 29, 2009 by paash

ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਮਹਿਫਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਣਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਲਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਵਾਦ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਜਵਾਨ ਅਰਥਾਤ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਚਾਸ਼ਣੀ ਹੋਰ ਵੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠਿਆਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਹਾਸਾ ਵੀ ਅਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ ਹੀ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਹੀ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇਖੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵੈਸੇ ਜਿਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਦੁਸ਼ਿਅੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਅਰ ਹੁਣ ਵੀ ਚੇਤੇ ਹੈ: ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਾਥ ਮੇਂ ਪੱਥਰ ਲੀਏ ਫਿਰਤੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਸੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਕੇ ਘਰੌਂਦੋਂ ਮੇ ਰਹਾ ਜਾਏ।’ਜਦੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਸਾਂ। ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਦਰਜਨ ਭਰ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸਾਂ।

http://www.likhari.org/Dalbir%20Singh%20Chandigarh/dalvirsingh%2039_jagat%20tamasha_piau,%20puttar%20utey%20potray%2017%20May%20%202007.htm

Sant Sandhu’s memories of Paash

Posted in Paash-As I Remember Paash on April 28, 2009 by paash

 

asIN TIk Tfk hF, awgy smfcfr ieh hY ik[[

 

(kvI sMq sMDU vloN afpxIaF prvfsI bytIaF sLrnpfl qy gurdIp dy nF KLq)

 

quhfzy sfry aFZIaF-guaFZIaF nUM ipafr BrI siq sLRI akfl! qyrI icwTI sfiraF ny (qyrI BfbI qy BqIjy, vIry qy qyrI mF ny) pVH sux leI sI. iPr qyrI mF ny sMdUk ivc sFB leI. iPr iek idn ieh icwTI myry pfs afeI, mYN vI kuJ idn afpxy koly rwKI rwKI. icwTI nf pVH kyy vI ieMj mihsUs huMdf sI ijvyN pVHI hoeI hovy. iPr 24 julfeI nUM icwTI pVHI qF mihsUs hoieaf ik ieho ijhI icwTI koeI prdys bYTI rUh hI isrj skdI hY. pr myrf Bfv BfvnfvF jgfAux qoN iblkul nhIN hY, bysLwk mn dy Kyq ivc jdoN jjLbfqF dI kpfh iKVHI hoeI hovy AudoN jy PwutIaF PVIaF nf jfx qF sfhF dy cwly hoey qIr, kpfhF dy JVy hoey pwqy, iKVIaF PwutIaF nUM vI afpxy ivc gvf lYNdy hn.

 

 bysLwk afpxy qoN vDyry pVHy ilKy aqy isafxy bMdy nUM icwTI df Auqr dyxf sUrj nUM dIvf ivKflx vflI gwl hY pr Xqn krn ivc koeI hrj nhIN hY. kdI kdI koeI jugnUM vI sUrjF dIaF pYVF ipwCy qur pYNdy hn. 22 julfeI aYqvfr sulqfnpur bfby nfnk dI kflI vyeIN dI kfr syvf dI swqvIN vrHygMZ mnfeI geI. AuQy qF ieMdrjIq kOr ipSglvfVy vfly, jQydfr akfl qKLq, zf[ BOrf, zf[ inrml, ipafrf isMG, bhfdr, ipRM[ kulivMdr isMG srfey, jsvIr isMG sLIrI, inrMjn isMG ZysI aqy qyry skUl dy bwcy qy stfP mYNbr vI afey hoey sn. vyeIN qF hux diraf bx geI hY. pqf nhIN ies dy kMZy iksy pSjfbx ny ieh bolI pf idwqI hY, ‘mwl vFgU pYr pwtdI, jdoN vyiKaf vIr df boqf.’ hF gwl sLurU hoeI sI BfvnfvF aqy isrjxf dI. BfvnfvF dI hUk isrjxf vI bsMqI ivc nft iqrMgq krdI hY. Dnoey kol vyeIN dy somy nkfry qy bykfr ho gey sn. vhfE Aupr dldl df Zyr psr igaf sI. vyeIN df rsqf rok ilaf sI. iesy qrHF hoieaf pSjfbI sfihq dI srsvqI nfl. isrjxf dy somy idsLfhIx ho ky jd dldlI CMb df rUp aKiqafr kr gey qF mfnisk qxfE df ndIx vI pYdf hox lwg igaf. sMq sIcyvfl dI agvfeI ivc kflI vyeIN ivcoN qF vhfE rokx vflI bUtI kfr syvkF ny bfhr rok idwqI hY pr pSjfbI sfihq dI srsvqI dy vhfE ivc lwcr-gfiekI df ndIx iBafnk rUp ivc hfvI hoeI jf irhf hY. vyKo koeI kfrsyvk kdoN afAuNdf hY srsvqI vwl. kwlH mINh df Crftf qF ipaf sI pr grmI dy jLor nUM aqy Jony dy KyqF ivcoN kItnfsLkF dI PYlfeI hvf ivclI BVfs dy syk nUM koeI bhuqf PLrk nhIN ipaf. Jony dI Psl vyK ky hux koeI KusLI nhIN huMdI sgoN mn ivc iek hAUaf KVHf rihMdf hY ik Auh idn nyVy af rhy ny jdoN prflI nUM lwgI afp hudrI awg DrqI qoN aSbr qwk DmflF pfvygI jdoN pSjfb dy husn df arjn iPr qwqI qvI `qy ibTfieaf jfvygf.

 

‘rfm lIlf qF sfl ivc lwgdI hY,

iek vfrI

pr lMkf pSjfb dI sVdI hY do vfrI.’

 

hF afpF gwl krdy sI pivwqr kflI vyeIN dy soimaF dy ruk jfx dI aqy jQydfr vydFqI sfihb dy sulqfnpur smfgm ivc afAux dI ijQy isMG sfihbfn ny vyeIN ivc gMdf pfxI pfAux ivruD ieiqhfsk hukmnfmf jfrI kIqf. pfxIaF dI pivwqrqf aqy pSjfb dy vfqfvrx dI qMdrusqI bfry sLfied ieh aijhf pihlf hukmnfmf hY. nqIjf jo vI hovy pr afrMB qF cMgf hY. pr myry mn ivc iek hor ivcfr dI lihr lihrfAuNdI sI ik ijQoN gurU mwq dy somy inkldy hn AuQy akflI dl dI iBafnk iksm dI mnmuwK bUtI PYl cuwkI hY.

 

sLRomxI kmytI dI dldl vI idno idn iBaSkr qy KudgrjL BfvnfvF df isLkfr huMdI jf rhI hY. iesdf AupfAu sLfied jQydfr sfihb nf kr skx. jdoN guru mwq dy somy pihrydfrF ny hI rok idwqy qF pSjfb ivc hor zyiraF nUM sMq miq df bIVf AuTfAuxf ipaf ikAuNik akfl purK dy kMm kdy rukdy nhIN hn.

 

hF akfl purK qoN Xfd afieaf ik gurU sfihbfn aqy Bgq pRymIaF ny afpxI rUhfnI bfxI ivc muwK tyk ‘purK’ dsvyN pfqsLfh gurU goibMd isMG vI ieh PurmfAuNdy hn ik ‘mYN hUM prm purK kf dfsf’, purK jo mfs ivc lpyitaf hoieaf hovy arQfq ivakqI. gurbfxI ivc hI afAuNdf hY ik ‘hirmSdr ieh srIr hY bfxI dI quk quk ruhfnI gurU dI mihmf bfry soihly gf rhI hY.

 

gRMQF bfry vI gurbfxI df inrxf iblkul sfP hY : ‘byd kqyb kho mq JUTy JUTf jo nf ibcfry’. so gRMQF ivc rUhfnI purKF dy anuBv vfly ivcfr hn, vfrqk moqI hn bhuqy kQfkfr ivafkrx dy afDfr `qy arQ krI jFdy hn pr rUhfnI anuBv qoN sWKxy hox krky sMgq Aupr gurbfxI vflf aSqrIv Bfv pRgt krn qoN asmrQ rih jFdy hn. bfxI ivc guru dI loV bfry vI cfnxf pfieaf igaf hY, ‘jugo jug pIVI clY siqgur kI’ pScm pfqsLfh sLRI arjn dyv jI PurmfAuNdy hn, ‘keI bfr psirE pfsfr’ gurU isRsLtI dy hr pfsfr smyN sLbd rUp dI ielfhI swqf ivc ‘akfl’ siQqI ivc inrMjn rUp ivc mOjUd rihMdf hY. sUPI vI kihMdy hn blik duhfeI pfAuNdy hn, ik shu qyry qoN vwK nhIN, pr vyKx vflI awK nhIN’, so jykr afm jnqf ivcoN mulkF dy rfjy qy DrmF dy muKI pYdf ho jFdy hn qF sMsfr nUM clfAux vflf prmpurK srIr ivc ikAuN nhIN af skdf? iPr prm purK dy  lwCx hn. Auh ieko hY. Auh insLcl hY. Auh mfieaf qoN rihq hY, smyN qoN AuWpr hY. jy Auh ieko hY aqy nfsLvfn vI nhIN hY qF iek gRMQ ikvyN ieh kfrj inBf skdf hY ikAuNik gRMQ qF agn Byt ho skdf hY. kfgj pfxI ivc glL skdf hY. jdoNik sLbd aibnfsLI hY. sLbd dI DuMn inrMqr hY. kI iksy gRMQ ivcoN kdy koeI DuMn suxfeI idMdI hY. so ielm vfilaF nUM ivdvfnF khfAux vfilaF nUM ipafr nfl guMmrfh jnqf nUM smJfAuxf cfhIdf hY. ieh msly pfxI ivc mDfxI pf ky hwl nhIN ho skdy. vsqr aqy sLsqr alwg alwg ho skdy hn pr Drm dy srokfr kdy vwKry nhIN huMdy. Drm jLbq anusLfsn qoN, sbr sMqoK qoN, sLFqI qy sihxsLIlqf qoN sLurU hMudf hY. ieh mfrg DmkIaF df nhIN hY. bfbf nfnk bfbr vrgy DfVvI nUM vI pRym pUrvk sMvydnmeI sMdysL Ausdy jbr ivruD ieMj idMdy hn- ‘‘qYN kI drd nf afieaf, pfp kI jMÖ lY kfblh Dfieaf jorI mSgY dfn vy lflo, jy skqf skqy ko mfry qf mn ros n hoeI” aj vI loV hY bfbf nfnk dy mnuwKI pRqIinD dI jo sMsfr dIaF sfmrfjI qfkqF dI hwulVbfjLI pRqI ros ivakq kr sky. jdoN koeI afqmf dRivq nf hoeI qF cInI phfVF dy glysLIar hI ros ivc ipGlxy sLurU ho gey hn. pqf nhIN Auh kYsy sfieMsdfn hoxgy ijnHF dI qrwkI dy sfry supny ivnfsL dI Kwz ivc dm qoVdy njLr af rhy hn. sLfied ieho islf hY pRmfxU DmfikaF df. iek pfsy hVH qbfhI mcfAuxgy dUjy pfsy brPhIx phfVF dy nMgy pwQr qwpx lwgxgy. hr pfsy mOq df qFzv-nfc njLr afvygf.

aglf smfcfr hY Bfny dy aSqkfl 25 julfeI nUM aSqm sMskfr df. iek lMmI Aumr AudfsI AudryvyN df sPr. Gr qoN Kyq, ikr geI hY sfhF dI ryq. lgBg qIh sfl pihlF dI gwl hY. ipSz dI izEVI ivc Bfnf, mYN qy pfsL bYTy rih gey. ipSz dI bfkI sfrI ZfxI iCV geI sI. mYnUM hux Xfd nhIN Bfny dy mUMhoN pqf nhIN hfsy Bfxy kI inkilaf ik pfsL ny qfbVqoV guwsy ivc gflF kwZxIaF sLurU kr idwqIaF. Bfnf cuwp krky clf igaf. apmfn nUM pI ky. Bfnf jo sfzy ipEaF df hfx sI. bhuq dyr bfad mYN Bfny nUM ieh Gtnf Xfd krfeI qF Ausny Boly Bfa ieho ikhf, ‘‘sFeIN qYnUM dwsF iehdf iksy ny mUMh nhINmoiVaf, iehnUM bolx df Qhu nhIN.’’ PfsL dIaF kivqfvF ivc Bfny df pfqr kdy alop nhIN ho skygf. pfsL afpxy inafxpuxy leI kdy Bulfieaf nhIN jf skdf. iek vfr qy Ausny mYnUM afpxy nfl kusLqI lVn leI mjbUr kr idwqf. ies kusLqI df nqIjf jo vI inkilaf hovy pr Ausdf afpxI qfkq pRqI vihm jLrUr dUr ho igaf hovygf. ies kusLqI dI sdIvI Xfd myry swjy gozy dI cwpxI Qwly rgV df dfg hY ikAuNik kusLqI pwkI sVk dy kMZy, AunHF dy KUh dI pulI kol hoeI sI. pfsL dI gwl cwlI hY qF mYN aksr socdf hF ik afcfr qy ivhfr, qSbfkunosLI, isgrt dy nisLaF df ikMnf sumyl hY isLv kumfr btflvI nfl. Aumr vI Aus dI lgBg brfbr pr sfihq dy srokfrF dy vwzy Prk vI hn. ijvyN do lIhF AuWqy ryl qurdI hY. gux aqy aOgux vI ivakqIaF dy do cirqr df sumyl rhy hn. aglf smF byilhfj pYNqVy vflf ho skdf hY ikAuNik mnuwK duafrf kIqIaF byiDafnIaF krqUqF ivruD kudrq nUM kuJ Tos kdm cuwkxy pYNdy hn. sbr qy TrMmy nfl nqIjy dyKx leI iqafr rihxf cfhIdf hY. prvfsIaF AudfsIaF nUM nmskfr.

When Ahmad Salim met Paash’s family in 2007

Posted in Paash-As I Remember Paash, Paash-Life and Times with tags on April 23, 2009 by paash

aihmd slIm aqy pUnm sumIq nfl iek mulfkfq (2007)

 

brkly, kYlIPornIaf: pfiksqfn dy nfmvr pMjfbI kvI aqy icMqk aihmd slIm aqy pRIqlVI dI sMpfdk pUnm isMG nfl kuJ pMjfbI lyKkF dI ipCly idnIN brkly ivKy XfdgfrI imlxI hoeI. aihmd slIm ajklH amrIkn XunIvirstIaF dy sfAuQ-eysLIan stwzI ivBfgF ivc pfiksqfn aMdr ieiqhfsk qwQF/pyprF dI sMBfl sbMDI af rhIaF idwkqF bfry afpxI

Koj sFJI krn leI afey hoey hn. pUnm isMG, pfsL dy ipqf myjr sohx isMG sMDU aqy pfsL dI bytI dI hfjLrI nfl ieh imlxI ivwc keI purfxIaF XfdF qfjLf ho geIaF. ies mOky myjr sohx isMG sMDU ny pfsL dI 70ivaF ivwc ilKI “aihmd slIm dy nF” njLm suxfeI. aihmd slIm ny pfsL dI bytI ivMkl sMDU nUM imlky afpxI KusLI df iejLhfr kIqf aqy pfsL nfl afpxI sfihqk dosqI df bVy jjLbfqI sLbdF ivwc ijLkr kIqf. AuhnF

ies njLm nfl sbMDq aqy pfsL aqy keI hor lyKkF nfl ies muwdy qy hoey icwTI pwqr bfry vI gwlbfq kIqI. AuhnF ikhf ik sfnUM afpxy afpxy dysLF aqy dfieiraF ivwc ainaF dy iKlfP lVxf cfhIdf hY. AuhnF ikhf ik jd AuhnF ny 70ivaF ivc “hym-jXoqI” aqy keI hor ienklfbI pricaF ivwc CpI ies njLm aqy aihmd slIm dy nF Kq df jvfb iek vyr aMimRqf pRIqm koloN puwiCaf qF Auhnf ny ikhf ik “mYN aihmd slIm dI dosq hF, Bfrq dI pRDfn mMqrI dI nhIN” pr kfPI soc ivcfr qoN bfad aglI svyr AuhnF ikhf ik ijhVf qyry dosqF ny KLqF ivwc iliKaf ey, myry

koloN ijLMdgI ivwc jo ieh gwl TIk nhIN hoeI hY. aihmd slIm ny ikhf ik BfrqI sLfierF vloN ilKy ieh KLq qy njLmF myrI ijLMdgI df sB qoN vwzf srmfieaf rhy ny qy mYnUM awj qwk iehnF qoN shI rfh qy cwlx dI qfkq imldI rhI hY. AuhnF sumIq isMG dy kql qoN kuwJ icr pihlF Aus nfl aMimRqsr ivwc hoeI imlxI df vI ijLkr kIqf. pRIqlVI dI sMpfdk pUnm isMG ny vI pRIqlVI nfl aihmd slIm dI sFJ df ijLkr kIqf.

kuJ jjLbfqI hoey aihmd slIm iksy vkq afpxy nfl vfbsqf rhy pfsL aqy sumIq isMG nUM pUnm, ivMkl aqy myjr sMDU dI mOjLUdgI ivwc hfjLr nfjLr mihsUs kr rhy sn. AuhnF afpxI kuJ njLmF hfjLr sroiqaF nfl sFJIaF kIqIaf. hfjLr lyKkF ivcoN PLfrUK qrfjL, suirMdr sIrq, jgjIq nOsLihrvI, iejfjL seId, rysLm iswDU aqy zf: KvfjLf asLrP ny vI

gwlbfq ivc ihwsf ilaf aqy kuJ ny afpxf klfm vI sFJf kIqf. pUnm isMG ny afpxy ipqf mdn lfl dIdI dI iek njLm suxfeI.

iesqoN ielfvf aihmd slIm ny lok ivrfsq aqy ieiqhfs nfl sbMDq

dsqfvyjLF dI sMBfl pRqI af rhIaF aOkVF bfry dsidaF ikhf ik ajLfdI lihr, kUkf lihr, Bgq isMG aqy keI hor ieiqhfsk GtnfvF qy rosLnI pfAuNdy bhuq sfry dsqfvyjL srkfrI adfiraF vloN jlf qy idwqy jFdy ny pr iksy nUM Koj leI nhIN idwqy jFdy. jrnl jLIaf dy rfj dOrfn Auhdy hukm anusfr lfhOr dI idafl isMG lfiebryrI ivclIaF ihMdI aqy

gurmuwKI dIaF bhuq sfrIaF ikqfbF lfiebryrI dy njLdIk lMGdy nfly ivc

suwtvf ky Kqm kIqIaF geIaF sn.

S. Ashok Bhaura ’s article on Shiv Batalavi

Posted in Paash-As I Remember Paash with tags on April 22, 2009 by paash

drd dI asih cIs isLv nUM cyqy kridaF

 

jvfnI df bUhf jdoN bMd ho jfvygf qF aYnk qy KUMzI do gihxy aOsIaF pfAuNdy hoey quhfnUM ‘jI afieaF nUM’ kihx leI Juk ky slfmF krngy. dfVHI qy isr icwty hox kfrn dunIaF rMglI nhIN sPYd idsx lwg pvygI. AudoN iPr akl isafxp nfl rl ky dogfxy gfvygI. iek ivdvfn df kQn dyKo, ‘jy quhfnUM kdy jMg df sfhmxf nhIN krnf ipaf, jylH dI kfl koTVI nhIN vyKI, Qfxy `c iCwqr nhIN KfDy, BuwK df kfl nhIN vyiKaf qF sMsfr dy AunHF pSjfh kroV lokF nfloN cMgy ho ijnHF nfl inwq idn ievyN vfprdf hY. jy ibnf zr qoN Dfrimk sQfn jf skdy ho, bMb Dmfky ivc mfry jfx df zr nhIN, qF qusIN iksmq vfly ho. sMsfr dI awDI afbfdI ies mOj qoN ivrvI hY. jy quhfzI PirjL ivc Bojn df BMzfr hY, qn Zwikaf hoieaY, isr `qy krjLf nhIN qF dunIaF dI iqMn cOQfeI afbfdI nfloN KusLhfl ho. jy pVHnf afAuNdf, ilKxf jfxdy ho, suxn dI sUJ hY, rotI qfjLI imldI hY, GrvflI qy juafk ipafr krdy ny qF qusIN igxqI dy cMgy BfgF vfly lokF `coN ho. jy pSjfb `c jMm ky, Zoly mfhIey gf ky, rFJy qy imrjLy dy ikwsy suxky, myilaF `c bolIaF pf ky, lfhx pI ky dXf isMG afirP df ijLMdgI iblfs, vfirs dI hIr, qy isLv df kfiv jgq kdy Proilaf nhIN qF Xfd rwKo ik hfly mukMml pSjfbI nhIN bxy.’ qy sLbdF dIaF surF nwp ky slfmF mYN vI isLv nUM hI krn lwgf hF.

 

ijhVf mnuwK hMkfr, hAumY, eIrKf,vYr-ivroD ivc Pisaf hoieaf huMdf hY,Auh sMpUrn mnuwK nhIN ho skdf qy mfVI sLrfb dy pAUey ijwzf hI rihMdf hY. jdoN Puwtbfl df mYc muwkdf hY qF Puwtbfl nUM

sMBflx bfry kdy koeI ivvfd nhIN hoieaf. iesy leI kih skdy hF ik isLv nUM sfzf sfQ CwizaF 35 vrHy ho gey hn pr ikhVf pSjfbI hY ijs ny Aus dIaF kivqfvF, gjLlF nUM buwkl ivc Guwt Guwt ky nhIN rwiKaf. kdoN isLv sfzy qoN judf hoieaf hY? Aus dI isrP mOq hoeI hY Auh moieaf nhIN. isLv dy sLbfb nUM qF hfly qIkr asIN hwQIN CfvF kr rhy hF. buZfpf ies krky duwK idMdf hY ik sPYd jIvn ivc rMg Brny aOKy bhuq ho jFdy hn, ijs Aumr ivc koeI mrdf hY AuhI qsvIr sfzy mnF ivc

AukrI jFdI hY. asIN isLv dI pqnI aruxf rfxI nUM qF buwiZaF huMdf vyK rhy hF pr isLv df aks sfzy leI juafnF vrgf hI rhygf, AuhdIaF juafnI vyly dIaF qsvIrF hI sfzIaF awKF awgy cVHdI vrys dI GuMmxGyrI df JfAulf pfAuNdIaF rihxgIaF. nf isLv bjLurg idsygf, nf sI qy nf hI AuhdI ngr vfsI qy srU ijhI juafn kivqf aijhf hox dyvygI.

 

 hr iensfn aSdr iek idl huMdf hY, idl ivc DVkx huMdI hY. DVkx ivc ipafr, ipafr ivc jjLbfq qy ieh jjLbfq hI asl ivc kivqf jF gIqF nUM ivXog df hfl qy ipafr dI sur idMdy hn. iesy leI kihMdy hn ik ipafr qy drd dy arQ kvIaF qoN hI iml skdy hn, ikAuNik AunHF dIaF pRyrnf sRoq pqnIaF nhIN pRymkfvF huMdIaF hn. isLv nUM sfzy nfl ipwT joVI nUM isrP ijsmfnI qOr ‘qy eynf smF ho igaf hY pr ies gwl nUM mSnx qoN koeI vI ienkfrI nhIN ho skdf ik isLv pSjfbI kivqf df awj vI ‘awj’ hY qy ieh Blk sLfied kdy vI nf afvy. 63 virHaF dI Aumr ivc vfirs sLfh ny hIr df iek pwkf icwTf aijhf iliKaf, hIr rFJy dI Gwt vfirs dI vD ho geI. pr Aumr dy ienHF awKrF nUM Aulty krky vyKo qF isLv isrP 36 sfl jIivaf pr eynI CotI Aumr ivc eynf vwzf kmfl kIqf ik vfirs qoN ipwCoN isLv hI iek aijhf sLfier hY pSjfbI kfiv-jgq ivc, ijs nUM sB qoN vD moh imilaf, pRvfngI imlI qy kfiv-sur nUM ipafr krn vfly lokF nfl rfq nUM juV ky sONdf irhf. jy idwlI dI afbo hvf ivc gfilb Guilaf hoieaf hY qF pSjfbI sLfierI dI dunIaF ivc sB qoN vD mihk vMzx vflf gulfb isLv hI hY qy ieh mihk hr nvyN idn nvF suafd idMdI rhI hY.

 

 6 meI 1973 nUM kfivk ggn qoN ieh DrU qfrf  tuwitaf. 35 sfl ho gey hn, Aus qoN ipwCoN DI pUjf qy puwq imhrvfn ivafhy-vry gey hn qy isLv nUM cyqy kridaF sfzf dm AuKVx lwg ipaf hY.  Xfd AunHF dI afAuNdI hY ijnHF ny muV ky nf afAuxf hovy qy afpixaF nUM cyqy krky BuwbF inkl afAuNdIaF ny. isLv nUM cyqy kridaF mn dI avsQf df korf kfgjL iswlHf ho jFdf hY. swc ieh hY ik Auh afp iek aijhI gLjLl sI ijs df hr sLyar ibrhf df drd sI. isLv iek aijhI KuwlHI kivqf sI jo plkF dy pRCfvyN hyT roNdI rhI qy Auh afp iek aijhf gIq sI jo muhwbq dI sur qy ivXog dy hfl nfl inKrdf irhf. pSjfbI sLfierI qy gIqkfrI df ijhVf pSnf isLv dy ihwsy afieaf hY Auh awQrUaF dI isafhI qy mn dI klm nfl iliKaf igaf hY. ies gwl nUM mSn lYxf cfhIdf hY ik isLv bfry gwl krnI sOKI nhIN, kiTn vI bhuq hY. AuhdI kivqf

dy drd df Bfr afm awK nhIN JwldI, hMJU Augl idMdI hY. ikAuNik Aus ny iksy Kfs vrg dy sRoqy leI nhIN iliKaf. Auh jnq df kvI sI qy ikDry afp vI ijLMdgI ivc Epry pRBfv gRihx nhIN kIqy. pSjfbI dunIaF dy iksy vI kony ivc igaf isLv Aus nfl gIq jF gLjLl bx ky hfjLr irhf. AuhdIaF kfivk KUbIaF bfry hrPL lwBxy ijvyN qUVI afly koTy ‘coN rfq vyly koeI guafcI bUtI lwBx lwg pvy. iehdy nfl nfl Auhdy aQfh drd dI isrjxfqimk rcnf eynI aOKI hY ik drd dy Aubfly vwjdy vyK ky awKF sfAux vrgI JVI lf idMdIaF hn. ieiqhfsk-imiQhfsk jfxkfrI, isLMgfry-sMvfry alMkfr pVHky Auh afp iek drdIlI njLm lwgdf hY.

 

 aOrq dy husn dy awgy mrd qrilaF qy hfiVHaF df nfc sLfierI dy GuMgrU pf ky krdf hI afieaf hY. aOrq mrd dI kmjLorI rhI hY, hY vI qy rhygI vI. isLv iPr ies kmjLorI qoN ikvyN bc skdf sI. pr jo arQ aOrq sLbd nUM isLv ny idwqy hn, Auhdf mnoivigafnk ivsLlysLx kr idwqf hY. sdIaF qoN mrd dI hYNkV awgy dwbI aOrq dI pIV qy Phy rwK ky PukF isLv ny hI mfrIaF hn. lUxf Aus dI srv-AuWqm rcnf hY. kfdrXfr df ‘pUrn’ pVHn nfl iesLk df iek pwK, husn df iek ihwsf qF tyzI awK nfl vyiKaf jf skdf hY pr jy pUrn qy isLv dI lUxF df ivsLlysLx `kwTy rwK ky nhIN krogy qF isLv bfry vI aqy lUxF bfry vI quhfzI jfxkfrI aDUrI hY. isLv ny XkIn bMinHaf hY ik slvfn df nkfb pihnx qoN hfly vI lok hty nhIN hn. ieh Auh smfj hY ijQy awj vI slvfn vrgy buwZy bfp df lV jbrI nUiVaf jf irhf hY, smfj df cirwqr AuhI hY ijQy bfp-DI dI zolI qorn nfloN Aus dy klIry hwQIN lfhux leI kfhlf pY jFdf hY. hux vI ikwQy Twl pY geI hY ik slvfn lUxF nfl lfvF, Pyry qy inkfh nhIN pVHngy.

isLv ny dlIl idwqI hY ik lUxF iek aOrq sI, aOrq jo ipafr mSgdI hY, iekrfr cfhuMdI hY, hfx BfldI hY pr lUxF kol ienHF `coN kuJ vI nhIN sI. pUrn isr dosL Qp ky Aus nUM kql krvfAuxf Aus df dosL nhIN sI sgoN Aus dy aSdr Auslvwty lYNdI aOrq dI bgfvq sI. Aus ny kfdrXfr qoN bhuq vKryvIN gwl kIqI hY.

ipqf jo DI df rUp hMZfvy

qF lokF nUM lfj nf afvy

jy lUxF pUrn nUM cfhvy

qF cirwqrhIx ikAuN khy

jIB jhfn dI

mYN pUrn dI mF pUrn dy hfx dI

seIE nI mYN

DI vrgI slvfn dI[[[

ibrhf isLv dIaF rcnfvF ‘qy BfrU irhf. drd leI Aus ny hr vyly pwlf awzI rwiKaf.

 ‘mYN inwkI Aumry

bhuqf drd hMZf bYTf,

mYnUM jobn ruwq leI drd

AuDfrf hor idE.’

 ijLMdgI ivc isLv ny isrP iesLk kIqf. Auh iek afsLk sI, AujfVIN ‘AuWgI’ kMizaflI QorH sI, gutfrF df cMuimaf mrUey df Puwl sI, ibrhf df sulqfn sI. drd dy gIq gfAux vflf PkIr

sI, drd dI BwTI ‘qy pIVF dy prfgy BnfAux leI cuwkI iPrdf sI, isLkiraF nUM Xfr bxf ky AunHF leI nvfrI plMg zfhuMdf sI, cUrI dI QF mfs KvfAux df sLOkIn sI qy mOqIaF vFg iKlrI hoeI iek aijhI kfivk sLKsLIaq ijs duafly hlF dy JuMz mSzrfAuNdy rhy. kuJ lok iehnUM kRFqIkfrI kvI nhIN mSndy. pr isLv dy smrQkF df dfavf hY ik TIk hY Xuwg smfjvfdI cyqnqf df hY pr mnwuK dI DVkx, aihsfs, drd, gm, ibrhf qy muhwbq qF iksy Xuwg dy muhqfj nhIN huMdy. qy lUxF bfry jo rcnf isLv ny rcI hY Auh aOrq aSdr iek ienklfbI icxg jgf ky smfijk jMjLIrF qoV ky kfm vfsLnf dy BuwKy mnuwK dI DOx ‘qy gozf rwKx df aihd nhIN? ieQy af ky kuqr kuqr krdI mnwuKI jIB dMdF hyT ikAuN jf vVdI hY?

 

jdoN muhMmd rPLI ny isLv nUM gfieaf qF Auhny ikhf sI ‘myrI gfiekI mukMml ho geI hY.’ jdoN jgjIq icqrf isMG ny gfieaf qF ikhf sI, ‘ijLMdgI df supnf

sfkfr ho igaf hY.’ surjIq pfqr qy zfktr jgqfr ny Aus nUM hmysLf slfm kIqI hY. lqf ny ikhf sI isLv sfzy ivhVy ikAuN nhIN afieaf. aYc[ aYm[ vI[ kMpnI hY isLv dy isr qoN pihilaF ivc sB qoN vD ibjns krn vflI. isLv dI smuwcI kfiv-sLYlI nUM ienHF cMd sqrF ivc smytxf bhuq aOKf hY, ajIb hY qy byiensfPI vI. iPr vI Aus dy kuJ amr gIqF df PlsPf hY :

-mYnUM qyrf sLbfb lY bYTf

ikMnI bIqI qy ikMnI bfkI ey

bs ieho ihsfb lY bYTf

rMg gorf gulfb lY bYTf[[[[

- pIVF df prfgf BuMn dy

nI BwTI vflIey,

cMby dIey zflIey[[[

-mfeyN nI mfeyN

myry gIqF dy nYxF ivcoN

ibrhoN dI rVk pvy[[[

-isLkrf Xfr bxfieaf[[[

-iek kuVI ijhdf nfm muhwbq

guMm hY guMm hY[[[[

-sfnUM Auh ruwq lY deIN muwl vy

DrmI bfblf[[[[

-mYN kMizaflI QorH vy swjxF

AuWgI ivc AujfVF[[[[

smfijk jIvn ivc isLv nUM ikqy vI AUxqfeI nhIN afeI. afriQk qMgIaF dy Bfr hyToN Auh bfhr inkl afieaf sI pr afpxI ijLMdgI qoN akyvF pqf nhIN ikAuN mihsUs krn lwg ipaf sI.

duwD dI ruwqy amVI moeI

bfbl bfl vrysy

jLobn ruwqy swjx miraf

moey gIq plyTy

hux qF pRB jI hfVf jy

myrI bFh nf Guwt PVo

mYnUM ivdf kro[[[[

zolH ieqr myrI julPIN mYnUM

lY cwlo kbrF vl nI

KOry BUq BUqny bx

cMbV hI jfvx hfxI nI[[[

isLv nf pIx qoN hwitaf qy nf AuhnUM pIx qoN iksy ny roikaf pr Aus ny afpxI ijLMdgI nUM bkqbMd gwzIaF vFg sLfierI df Gyrf hI deI rwiKaf. Auhny eynI CotI Aumr ivc Auh kuJ kIqf jo do sO sfl dI klipq ijLMdgI ivc vI sLfied sMBv nf ho sky.

 

nvF sLihr df ipSz mSgUvfl jdoN nkslIaF dI rfjDfnI sI qF pfsL qy sMq rfm AudfsI bhuqf krky ieQy hI twkiraf krdy sn. iek rfq ieQy koeI ivafh sI. jsvMq KtkV Gry nhIN sI. pfsL df bIVI pIx nUM idl kry. smF koeI igafrF vjy df hovygf. mYN hlkf ijhf sI. pfsL kihx lwgf cwl af cwlIey. qy asIN kfhmy ipSz vfly rfh pY gey. sbwbIN sLmsLfnGft ivc isvf bly. pfsL huwibaf ‘gwl bx geI.’ nyrHI rfq `c zrdy ny mYN puwiCaf ‘kI hoieaf?’ ‘sflI qIlF dI zwbI nhIN imldI sI bIVI lfAux nUM. isvy kol cldy aF nfly sykFgy nfly bIVI ipaFgy.’ ‘mYN qf nI jFdf.’ ‘sflf zr dI pSz.’

qy Auh do iqMn bIVIaF isvy muwZ bYT ky pI afieaf. mYN iPrnI ‘c kMbdIaF lwqF nfl awDf ku GStf KVHf irhf. AuhdIaF awKF iswlIaF sn. sLfied rwj ky ro ky afieaf sI, ‘kI hoieaf?’ mYnUM lwgdf sI myry Xfr isLv df hI isvf bldY. mYN bVy qrly kIqy mYnUM vI bulf lY. pr Auhny ikQy bulfAuxY, asIN

qF Auhdy pF-pfsk vI nhIN.’ AudoN isLv nUM qury nUM kuJ vrHy hoey sn qy pfsL nUM Auhdf ivXog mrdy dm qIkr nI lwQf. ieh gwl mYN aruxf nUM pSjfbI XUnIvristI ‘c pitafly lfiebryrI vI dwsI sI.

 

 

8 agsq 1937 nUM isLv ny isaflkot (pfiksqfn) ‘c bVf ipSz ivKy mfqf sLFqI dyvI qy ipqf ikRsLn gopfl dy Gr awK pwtI. btvfry ipwCoN ieh pirvfr btfly af ky itk igaf qy Auh isLv

kumfr qoN isLv kumfr btflvI bx igaf. Auhny aYP[aYs[sI[ qwk pVHfeI krky styt bYNk afPL

ieMzIaf ivc nOkrI kIqI. 6 PrvrI 1967 nUM gurdfspur ijLlHy dy mSigafl ipSz dI aruxf rfxI nfl ivafihaf igaf do bwicaF, DI pUjf qy bytf imhrbfn nUM jnm idwqf. Auh pyNzU jIvn jIivaf, ipSzF dI grIbI df AuhnUM aihsfs sI. Auh afpxy Cy BYx BrfvF ‘coN dUjy nMbr ‘qy afAuNdf sI. pIVF df prfgf, afty dIaF icVIaF, drdmSdF dIaF afhIN, ibrhf qUM sulqfn, afrqI, mYN qy mYN, alivdf, lUxF Auhdy pRmuwK kfiv sMgRih hn. ienHF ‘coN ‘afty dIaF icVIaF’ nUM BfsLf ivBfg vloN ienfm vI idwqf igaf sI.

 

 aruxf kfilaF qoN icwitaF vflI ho geI hY pr jdoN vI Auhdy nfl isLv dI gwl kIqI qF awQrUaF dI rfxI vgxoN nhIN htI. ivCoVy df ieh drd AuhdI hQylI ‘qy itikaf hoieaf hY.

 

6 meI 1973 nUM jdoN hoxI pSjfbI kivqf dy ivhVy ivc mOq dIaF bolIaF pf ky dUhrI-qIhrI ho ky nwcI qF isLv df DVkdf idl bMd ho igaf qy pSjfbIaF dI nbjL kuJ plF leI ruk geI. pr sLfierI

nfl sfzy glvwkVI pf ky DrqI df ieh afsLk nf pqfl ivc izigaf qy nf DrqI ‘qy Auqiraf. jLobn ruwqy mrn dI rIJ pUrI krky Aus hnyry Xuwg vl clf igaf, ijQoN iksy dy vfps afAux dIaF sMBfvnfvF huMdIaF hI nhIN.