Chaman Lal ’s letter in Shabd

Seminar on Jithe Paash Rehanda Hai

Jasvir Samar’s reply to Rajinder Rahi

pwS bwry bihs: q`QW dy Awr-pwr

 

rwijMdr rwhI dI duhrwA vwlI it`pxI pVH ky pihlW qW iehI &Yslw kIqw ik ies bihs dw hux koeI mqlb nhIN ikauNik myry do lyKW ‘pwS hox dw mqlb’ Aqy ‘^wilsqwnI hox dw mksd’ ivc mYN jo nukqy auTwaux dw Xqn kIqw sI, aus bwry rwhI au~kw hI ^wmoS hY[ pihly lyK ivc mYN jo q`Q pyS kIqy sn, auh rwhI dI ikqwb Aqy ieMtrivaU dI aus buinAwd dy qMUby aufwauNdy sn ijnHW nMU AwDwr bxw ky aus ny pwS Aqy nkslI lihr au~qy h`lw bolx dw As&l Xqn kIqw sI[ dUjy lyK ivc aunHW lokW dw izkr sI jo ^wilsqwn dy nW Q`ly AwpxI h`tI clw rhy hn[

 

ies qoN ielwvw srdwrw isMG mwhl, suKdrSn n`q Aqy gurbcn dy lyKW ivc hiQAwrW, isDWq, Drm, AprySn bilaU stwr, sRI Akwl q^q, ivrsy Awid bwry ijhVIAW g`lW kIqIAW geIAW, aunHW dw jvwb dyx dI QW muV ky g`l nwgIrYfI DVy ‘qy lY AWdI geI[ ieh g`l smJ qW pYNdI hY ik Ajmyr isMG nMU Awpxy purwxy swQIAW i^Lw& gubwr k`Fx dw mOkw iml irhw hY pr jykr auh pMjwb dy msilAW bwry r`qI Br vI sMjIdw huMdw qW iek qW rwhI dy nW dI QW Awpxy nW hyT ilKdw, dUjy mu`idAW ivc mroVIAW pwaux dI QW is`DI g`l krdw[ 

 

jdoN myrw pihlw lyK ‘pwS hox dw mqlb’ isrjxw-151 ivc CipAw sI qW rwijMdr rwhI ny pihlW Pon au~qy Aqy iPr pMjwbI XUnIvristI kYNps ivc Acwnk imlx mOky mYnMU vDweI id`qI sI- AKy, pihlW ieh bihs isAwsI hlikAW ivc sI, hux swihqk hlikAW ivc vI Aw geI hY[ jdoN aus dy nW hyT myry ies lyK dw jvwb CipAw qW g`l hI hor sI[ mYnMU mwnisk qOr ‘qy bImwr vI iliKAw igAw[ Awpxy pihly lyKW ivc ilKI myrI ieh g`l rwhI ny Awpy hI swbq kr id`qI ik ieh Gcolw drAsl Ajmyr isMG pw irhw hY[ ies dI ies qoN v`fI imswl hor kI ho skdI hY ik ikqwb ivc Ajmyr isMG dy mUMhoN khIAW g`lW hU-b-hU AYqkIN rwhI dy nW hyT Cp geIAW hn[ ies krky mYN hux vI rwhI dI QW Ajmyr isMG nMU sMboDn krky g`l krWgw[

 

ies qoN pihlW inaU jrsI vwly primMdr isMG dI g`l[ Ajmyr isMG dIAW do ikqwbW pVHn vwlw jy ieh kihMdw hY ik auhnMU pwS-rwhI vwlI bihs dw pqw nhIN qW ikqy gVbV zrUr hY[ jy ikqy auh AwpxI ^ws nukqw-ingwH nMU C`f ky bihs dOrwn au~Ty nukiqAW nMU iek pRsMg ivc r`K ky pVHdw qW aus nMU pqw lgdw ik ieh nukqy pMjwb ivc rihMdy lokW dI izMdgI nwl ikMny fUMGy juVy hoey hn[ ieh iksy eIrKwlU qy sVIAl bMdy dy mZz AMdr kurbl kurbl krdy ijrm nhIN ijvyN primMdr ny iliKAw hY, blik aunHW lokW dy mZzW ivc kurbl kurbl krdy ijrmW dI pCwx Aqy inSwndyhI leI iek hMBlw hn ijnHW ny pMjwbI nOjvwnW dy lhU nwl Bry kVwhy fIk ley Aqy fkwr q`k nhIN mwirAw[ ieh dwAvw qW styt i^Lw& lVweI dw krdy hn pr sMgq dw iDAwn ienHW nMU au~kw nhIN huMdw[ ieh swrw izkr mYN A`gy krWgw pr vIr primMdr nMU isr& iek g`l kihxI hY ik bdys qoN idsdw pMjwb hor hY[ ieh auh pMjwb hY jo Ajmyr isMG vrigAW dIAW AYnkW QwxI prdysIAW q`k pu`jdw hY[ ieh lok ‘ieh syvw’ krn dI prdysIAW Aqy pMjwb ivc rihMdy lokW qoN bhuq v`fI kImq vsUl kr rhy hn[ ho skdw hY ies bwbq Awaux vwly vkq dOrwn kdy ivsQwr sihq Kulwsw hovy[

 

myrI smJ hY ik ^wilsqwn nwl moty qOr ‘qy iqMn qrHW dy lok juVy[ pihly, ijhVy Dwrimk ibrqI vwly sn[ies dw Kulwsw sMdIp kOr dI ikqwb ‘ibKVw pYNfw’ ivc AwauNdw hY[ sRI Akwl q^q au~qy hmly dI ^br suxdy swr ienHW lokW dy idl bL au~Ty sn Aqy ieh vwho-dwhI AMimRsr v`l c`l pey sn[ ienHW ivc sMdIp kOr vrgy sYkVy inrml idl jIAw-jMq Swml sI[ dUjy, ijnHW au~qy jW pirvwr dy jIAW au~qy pulIs ny qS`dd FwieAw[ ienHW lokW dw pYr iek vwr GroN bwhr ipAw ik muV vwpsI nw ho skI[ qIjy, ijhVy bOiDk hlikAW ivc ivcrdy sn[ Awpxy ihswb-ikqwb muqwbk c`lx dy ieh mwihr lok pMjwb dI DrqI au~qy fu`lHy lhU nwl hux AwpxI kwieAw klp krn ivc ruJy hoey hn[ ies pRsMg ivc Ajmyr isMG dI isr& iek g`l d`s ky A`gy c`l pvWgw…

 

myry nwl lMmI mulwkwq dOrwn aus ny ikhw sI ik sRI Akwl q^q au~qy hmly vyly auh AwpxI pwrtI dy hY~fkuAwrtr ivc iek`lw sI[ audoN kuJ Kws krn dI hwlq ivc nhIN sI[ drAsl ies Gtnw nMU mwmUlI smJx dw ijhVw doS auh pwS au~qy lwauNdw hY, auh aus (Ajmyr isMG) au~qy AYn iP`t bYTdw hY[ nhIN qW koeI kwrn nhIN sI ik auh sMdIp kOr vWg AMimRqsr v`l cwly nw pwauNdw pr sMdIp vWg auh audoN drd nwl ivMinHAw hI nhIN sI igAw[ audoN auh Drm Aqy kOm (pMjwbI) dI lVweI nMU v`K v`K krky vI dyKdw sI[ ieh qW bwAd dIAW isAwsI loVW sn jo aus nMU aus pwsy m`lo-zorI iK`c qurIAW[ ie`Qy aus dy ilKy Sbd ibAwn kr irhw hW[ pwTk Awpy AMdwzw lw lYx ik ^wilsqwn nwl aus dw ikMnw ku srokwr hY…

 

28 julweI, 1988 nMU jdoN Ajy pwS dy kql nMU 4 mhIny hI hoey sn, kwmryf cwrU mOjUmdwr dy ShIdI idn mOky jwrI pYNPilt ‘KwVkU is`K lihr ‘qy pVcolvIN Jwq-kuJ kImqI sbk qy is`ty’ ivc auh ilKdw hY:

 

ieh (^wilsqwnI) lihr qrkSIl AwDwr ‘qy nhIN lVI jw rhI[ lihr dI ies mUl mrz ‘coN hI auh sB Zlq nIqIAW, pYNqVy qy Aml jnm lY rhy hn ijhVy nw isr& ies lihr dy ivkws nMU, sgoN dyS Br dy hornW isAwsI vrqwirAW nMU vI mwVy ru^ pRBwivq krdy hn[(pMnw 13)

 

is`K KwVkUAW ny AwpxI Dwrimk qMgnzrI qy AxivigAwnk soc sdkw, kyNdrI hwkmW i^Lw& AwpxI j`do jihd nMU is`KW qy ihMdUAW dI lVweI hI bxw C`ifAw hY[ jy is`K KwVkUAW ny AwpxI soc qy nIqI AMdr iPrkwpRsq hwkmW qy ihMdU BweIcwry nwl sbMDq jn-sDwrn lokW ivckwr inKyVw kIqw huMdw Bwv jykr auhnW ieh g`l jwx leI huMdI ik BwrqI hwkmW dI ihMdU iPrkwpRsq socxI dy bwvjUd dyS Br AMdr ihMdU vrg dy v`fy ih`sy Awpxy ielwkweI qy kOmI ih`qW nMU lY ky kyNdrI hwkmW i^lw& iq`KI lVweI dw ru^ kr skdy qy kr rhy hn, Aqy jykr auhnW BwrqI hwkmW nMU ihMdU BweIcwry nwl sbMDq lokW ‘coN inKyVn leI iehnW kOmI ielwkweI lihrW nMU Awpxy vjoN it`ikAw huMdw, qW kyNdrI hwkmW leI dyS Br AMdr AMnHW ihMdU jnMUn BVkwauxw muSikl ho jwxw sI[(pMnw 15)

 

iek`ly is`KW dI v`KrI , suqMqr irAwsq kwiem krn dw audyS qy nwArw qrkSIl (rYSnl) Aqy inAweIN nhIN bxdw[ ieh is`K Drm dIAW isiKAwvW Anuswr vI drusq nhIN bxdw[ jykr kyNdrI hwkmW dy ZulwmI dy jUly nMU lwh ky pMjwb AMdr iek inAweIN qy jmhUrI rwj kwiem kIqw jwvy qW aus AMdr is`KW dw pUrI-sUrI AwzwdI dw in`G mwnx dw supnw qy audyS vI pUrw ho skygw, Aqy pMjwb dI ZYr is`K vsoN dy pMjwbI dyS Bgq ih`isAW dI AwzwdI au~qy vI koeI AWc nhIN AwvygI[ (pMnw 17-18)

 

iesy pYNPilt ivc auh pwS (iliKAw hY–pwS ijs nMU kuJ ^wilsqwnI k`tVpMQIAW ny Awpxy AMnHy jnMUn qy bysmJI ‘coN kql krky iek b`jr gunwh kr mwirAw hY) dIAW tUkW jsvMq isMG kMvl dI qih lwaux leI vrqdw hY (pMnw 21-22)[ ie`Qy hI b`s nhIN, ivSv nwQ iqvwVI bwbq AwKdw hY ik aus dI pMjwbI bolI, swihq Aqy siBAwcwr nMU dyx iksy qoN G`t nhIN (pMnw 16)[

 

myrw ies bihs ivc d^l dyx dw iek hI mksd sI ik ies bihs dy aunHW sUqrDwrW dI AslIAq lokW A`gy nSr kIqI jwvy ijhVy hr vwr prdy ip`Cy rih ky AwpxI h`tI clwauNdy hn[ myrI smJ hY ik Aijhy doglypx Aqy msilAW nMU nij`Ty bZYr pMjwb nMU aus GuMmxGyrI ivcoN nhIN k`iFAw jw skdw ijs ivc Ajmyr isMG vrgy Psw rhy hn[ myry lyKW ivc cu`ky nukiqAW ‘qy g`l krn dI QW auh AMdr hI AMdr GuLdw Aw^rkwr KwmoS ho igAw[ aus dy ieauN hr vwr mYdwn ivcoN B`jx bwbq suKdrSn n`q ny Awpxy lyK ivc KUb iliKAw hY[

 

drAsl ies bihs dw koeI puKqw AwDwr hI nhIN sI[ nhIN qW koeI kwrn nhIN sI ik ies bihs dy sUqrDwr bxy ‘AMimRqsr tweImz’ dy sMpwdk dljIq isMG srW isr& iek iDr dIAW ilKqW hI Cwpdy[ auh ivroDI ivcwrW nMU vI QW idMdy[ ieh ies krky vI zrUrI sI ikauNik srW jI Awp p`qrkwrI ivc pySyvr phuMc dy bVy ^YrKvwh rhy hn pr rwijMdr rwhI Aqy Ajmyr isMG dIAW byQvIAW kwrn auh vI dUjI iDr nMU duSmx iDr qs`vr kr bYTy[ aunHW iksy nw iksy bhwny srdwrw isMG mwhl qy prmjIq dyhl dIAW ilKqW f`k leIAW[ iPr myrI lMmI ic`TI bwry qW koeI jvwb dyx dI vI loV nhIN smJI[ ieh bwby nwnk dI gosit rcwaux dI SurU kIqI rvwieq dw inrwdr sI[ kI ies qrHW isr& coxvIAW rcnwvW Cwpx nwl iksy msly bwry iksy nqIjy au~qy pu`ijAw jw skdw hY? nqIjw…p`qrkwrI dI pySyvr phuMc vI dm qoV geI[

 

Aw^rI g`l krnwl pulIs lweIn ivclI ‘pwS XwdgwrI lwiebryrI’ bwry q`Q qoV-mroV ky pyS krn dI hY[ ieh lwiebryrI nw kyNdr srkwr dI iksy Xojnw qihq bxI hY Aqy nw ieh gurSrn isMG qy fw. cmn lwl dI is&wirS ‘qy bxweI geI hY[ krnwl pulIs lweIn ivc 31 meI kMplYks hY jo 31 meI 1992 nMU ^wilsqwnIAW nwl krnwl ivc hoey mukwbly dOrwn mwry gey 4 pulIs mulwzmW dI Xwd ivc bxwieAw igAw hY[ iesy kMplYks ivc iek lwiebryrI hY jo aus vkq dy AYs.AYs.pI ivkws nrwiex rwey ny bxvweI[ ieh auh S^s hY ijs nMU pwS dI pihlI brsI mOky 23 mwrc 1989 nMU smwgm leI s`dw ByijAw igAw sI[ kwrn? ieh AiDkwrI aunHW swihqk m`s r`Kx vwilAW ivcoN hY ijnHW ny ‘pihl’ ivc Anuvwd ho ky CpIAW pwS, lwl isMG idl qy hor ienklwbI kvIAW dIAW kivqwvW pVHIAW sn[ ieh Anuvwd AmrjIq cMdn ny kIqw sI[ ies lwiebryrI dw audGwtn 20 PrvrI 1993 nMU hoieAw sI[ ausy swl (1993) ivc iek hor pulIs AiDkwrI svrwjbIr dw kwiv sMigRh CipAw sI[ ies dw nW sI ‘23 mwrc’ Aqy ies ivc isr& pwS bwry kivqwvW Swml hn[ kI iksy pulIs AiDkwrI dy Aijhy ivAkqIgq hMBly nMU styt nwl joVnw jwiez hY? ieh svwl is`Dw Ajmyr isMG leI hY ijs ny Awpxy kys qoN sur^rU hox leI sUby dy pulIs muKI Aqy cotI dy LIfr (jo styt dy bVy ‘pu^qw pOfy’ vjoN mShUr irhw hY) dI pnwh leI[ Ajy bhuq kuJ vkq dI ku`K ivc ipAw hY[ jdoN vI Aijhy q`QW qoN prdw auiTAw, pqw l`g jwvygw ik kOx kOx styt dy h`k ivc BugiqAw[

 

-jsvIr smr

Atarjit-Udasi and Paash vs Rajinder Rahi

ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਪਾਸ਼:ਬਨਾਮ ਰਾਜਿੰਦਰ ‘ਰਾਹੀ’

-ਅਤਰਜੀਤ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਕੰਮਲ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲ ਕੇ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਆਫਰਿਆ ਫਿਰੇ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਏ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਹਰਗਿਜ਼ ਵੀ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ‘ਵਿਦਵਤਾ’ ਤੇ ‘ਬੌਧਿਕਤਾ’ ਦੀਆਂ ਕੂਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਡੇ ਮਾਰ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੀਆਂ ਛਿੱਲਦਾ ਫਿਰੇ। ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ (ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਰਾਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਕੁਝ ਜਿ਼ਆਦਾ ਹੀ ਚਾਮਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੇ ਦਾਨਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ‘ਉਹ ਜਾਣੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਲਈ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵੇਲੇ ਵੱਟੀ ਚੁੱਪ ਦਾ ਇਸ ਨੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਲਾਭ ਲਿਆ ਹੈ।
ਸੰਤ ਰਾਮ ‘ਉਦਾਸੀ’ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਦੂੰ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹਨ। ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਇਕਦਮ ਕਾਵਿ ਬੁਲੰਦੀ ‘ਤੇ ਅੱਪੜਿਆ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਰੋਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਸਦਕਾ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਉਤਨਾ ਹੀ ਉੱਤਰਿਆ ਜਿੰਨਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ। ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਤਰਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਕੁਝ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਵਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਹਲਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਸੀ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵੀ ਗਾ ਆਇਆ। ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ ਵਲੋਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੋਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ‘ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਘੁਰ-ਘੁਰ ਅਤੇ ਦੁਰ-ਦੁਰ’ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਰਾਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਦਖੋਈ ਬਹੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਏਡਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਤਿਰ ਦਿਮਾਗ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਬਦਖੋਈ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢਵਾ ਕੇ ਆਪ ਬਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਖੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ, ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਮੁੱਦੇ ਉਛਾਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਦੋ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਕਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀਆਂ। ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਪਰ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ। ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੜੇਵੇਂ ਜਾਂ ਲੁੱਚਪੁਣੇ ਤਹਿਤ ਹਵਾ ਦੇਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਦੀ ਮਾਰਕਸੀ-ਲੈਨਿਨੀ ਸੋਚ ਹੈ? ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਜੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਮਰਹੂਮ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸਦੇ ਪੋਤੜੇ ਫਰੋਲ ਕੇ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਤਰਾਅ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਉੱਪਰ ਨਿੱਗਰ ਚਰਚਾ ਛੇੜਦਾ। ਇਹਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਪਰਪੰਚ ਰਚ ਕੇ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਖੇਮੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਾਸ਼ ਦੇ ਕੱਦ ਨੂੰ ਛਾਂਗਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-
‘‘ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ (ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ) ਜੰਮਣ ਭੋਇੰ ਰਾਏਸਰ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਵਲੋਂ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਮੇਲਿਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕਤ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 23 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ, ਉਸਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਜਿਥੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਸਦੇ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਹੀਰੋ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੁਰਤ-ਫੁਰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।’’
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਬੇਹੂਦਗੀ ਦੀ ਹੱਦ ਟੱਪਦਿਆਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ‘‘ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦੋ ਸੁਆਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮੌਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੀ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਪ੍ਰਸਤ (ਬੁੱਤ ਪੂਜ) ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਕਤ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਹੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?’’
ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ! ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਇਸ ਬੰਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਾ ਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ, ਸੁਮੀਤ, ਜੈਮਲ ਪੱਡਾ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੋਕ) ਜੋ ਉਸ ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਏ, ਮਹਾਨ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਹੀਰੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ-ਹੀਰੋ ਹਨ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦੇ ਹੀਰੋ।
ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਦੋਵੇਂ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਮਿਲੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।’’ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਇਹ ‘ਵਿਦਵਾਨ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਜਿ਼ਹਨ ਵਿਚ ਪਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਸਰ ਅਧੀਨ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ : ‘‘ਅੱਜ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਛੋਟਾ ਕਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਗੰਭੀਰ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।’’ ਜੇ ਰਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਰਾਜਸੀ ਵਖਰੇਵੇਂ ਲਿਖਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਬਣਦੀ। ਉਸਦੇ ਇਸ ਵਾਕ ਵਿਚੋਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਬੋ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੋਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮ.ਲ. ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅੱਡੀ ਹੇਠ ਨੱਪ ਕੇ, ਬਾਬੂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਮਾਇਆਵਤੀ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
‘‘ਉਦਾਸੀ ਜਿਥੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਕਵੀ ਤੇ ਗਾਇਕ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਗਰੀਬ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਮਜ੍ਹਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਜਮਾਂਦਰੂ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਪਾਸ਼ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਜੱਟ, ਫੌਜੀ ਤੇ ਉੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆ-ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ, ਅੰਗਲੀਆਂ-ਸੰਗਲੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।’’
ਇਥੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬਸਪਾਵਾਦੀ, ਨਵਮੰਨੂਵਾਦੀ ਸੋਚ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਹੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀਆਂ, ਦੋ ਰਾਜਸੀ ਸਮਝਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਫਾਨਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਦੇ ਸੰਘ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉੱਤਰ ਜਾਏ, ਪਰ ਗਰੀਬ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਘੱਟੋ-ਘਟ ਮੇਰੇ ਸੰਘੋਂ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰਦਾ। ਮ.ਲ. ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਦਮ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਪਚ ਗਈ, ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਸਕੇ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਇਸ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੇ। ਕਿੱਡੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੁਸਿ਼ਆਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਰਕਸੀ-ਲੈਨਿਨੀ ਪੈਂਤੜੇ ਲੈਂਦਾ ਬਸਪਾਵਾਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸੋਚ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਬਣੇ ਜਾਂ ਬਸਪਾਵਾਦੀ ਬਣੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਲਗਾਓ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੁੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੈ ਸਾਨੂੰ ਦਰਦ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ। ਬੜੀ ਹੁਸਿ਼ਆਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਕਾਲਖ ਪੋਚਣ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਰੂ ਸਤਵਰਗ, ਸੁਰਜੀਤ ਅਰਮਾਨੀ, ਜਗਰਾਜ ਧੌਲਾ, ਕਰਮਜੀਤ ਜੋਗਾ, ਗੁਰਦਾਸ ਘਾਰੂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਤਸਦੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਫੋਨ ‘ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਾਹੀ ਦਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਇਹੋ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਦੌਰ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਦਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਲ੍ਹਾਮੇ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਹਰ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਰਾਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਤਰਾਅ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਐਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਥਿੜਕਣ ਦਾ ਸਿ਼ਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਘਾਗ ਖਾੜਕੂ, ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੋਡੀਂ ਲੱਗ ਕੇ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਹੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਲਿਖਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮੂਹਰੇ ਰੱਖੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜਾਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਟੇਜਾਂ ਦੇ ਮੱਧਮ ਪਏ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜੇ ਇਕ ਕਵੀ ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਜੱਗੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਗਈ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਤੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਦਾ ਅਮਲ ਵੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਫ਼ਖਰਯੋਗ ਹਨ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹਰਗਿਜ਼ ਵੀ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਬੌਧਿਕ ਸਤਰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਦ ਵੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਉੱਚ ਬੌਧਿਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਾਵਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਸਿਰਜਿਆ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੀਵਤ ਰਹੇਗਾ। ਉਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਵਕਤੀ ਉਬਾਲ ਦੀ ਉਪਜ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਰਦਸ਼ ਚੜ੍ਹ ਹੀ ਜਾਣੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਈ ਜਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਦੌਰ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਦੀਵੀਂ ਮੁੱਲ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਖੁਦ ਰਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਵੀ ਇਕਬਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ-
‘‘ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਕਿ ਕੀ ਵਕਤ ਨੇ ਹੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਅਜਿਹਾ ਸੁਆਲ ਉਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਵਕਤ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੈ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਰਧ ਜਗੀਰੂ ਅਰਧ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ, ਨਵ ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਦੀ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਸੀ।…ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਲਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਿਥੇ ਸਾਡੇ ਬੁੱਤ ਪੂਜ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਧਰੇ ਮਰਦਾਨੇ ਤੇ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਵਾਲਾ ਫਰਕ ਤਾਂ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ?’’ ਉਸਨੂੰ ਏਨੀ ਕੁ ਸਮਝ ਤਾਂ ਹੋਣੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਅੱਠਤੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਸਬੰਧੀ ਬੜੀ ਹੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਇਕ ਫਲਸਫਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਦਾਨਾ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਰਾਗੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪੇਤਲੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਉਹ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿ ਮਰਦਾਨੇ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਬਾਣੀ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ? ਪਾਸ਼ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿਰੇ ਦੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੀ ਸਾਡਾ ਇੰਨੇ ਕੁ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਰਦਾ ਕਿ ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਉਦਾਸੀ। ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰਾਹੀ ਕੋਈ ਕਿੜ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਹੇਜ਼ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਸਿਵਾ ਫਰੋਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਉ ਰਾਹੀ ਦੇ ਸੱਚ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਈਏ ‘‘…ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਤੰਬਰ 1986 ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਬੀ ਚੌੜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ, ਖਾਲਿਸਤਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜਬਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸਨੇ ਬੜੀਆਂ ਬੇਬਾਕ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ।’’ ਰਾਹੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰੋਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਬੁਲੰਦ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ, ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ, ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਕ ਜੁਗਤਾਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਝ ਦੀ ਗੱਲ, ਮੁਕੰਮਲ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਾਸਲ ਸੀ।
‘‘ਜਿੱਥੇ ਬੰਦਾ ਜੰਮਦਾ ਸੀਰੀ ਹੈ,
ਟਕਿਆਂ ਦੀ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਹੈ
ਜਿੱਥੇ ਕਰਜ਼ੇ ਹੇਠ ਪੰਜੀਰੀ ਹੈ,
ਬਾਪੂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਦਾ ਸੂਦ ਨੇ,
ਪੁੱਤ ਜੰਮਦੇ ਜਿਹੜੇ।
ਤੂੰ ਮਘਦਾ ਰਹੀਂ, ਵੇ ਸੂਰਜਾ
ਕੰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ।’’
‘‘ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਸੀਰੀ ਦੇ ਜੱਟ ਰੋਵੇ’, ਦੇਸ ਹੈ ਪਿਆਰਾ ਸਾਨੂੰ’, ‘ਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਹਾਣੀਓ’ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਗੀਤ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤੇ ਪਾਸ਼! ਉਹ ਬੌਧਿਕਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਵੀ ਕੋਈ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਕੁ ਸਤਰਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ-
‘‘ ਪੁਲਸ ਦੀ ਕੁੱਟ
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ….
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਮੁਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਾ
ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੜਪ ਦਾ
ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਨ ਕਰ ਜਾਣਾ
ਘਰੋਂ ਜਾਣਾ ਕੰਮ ‘ਤੇ
ਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਣਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ’’
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਡੀ ਗਲਤੀ ਰਹੀ ਕਿ ‘ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ’ (ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ) ਪੁਸਤਕ ਛਪਦੇ ਸਾਰ ਅਸੀਂ ਰਾਹੀ ਦਾ ਅੱਗਾ ਨਾ ਰੋਕਿਆ। ਪਰ ਕਮਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ‘ਵਿਦਵਾਨ’ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਗਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਾਸ਼ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਦੋਸਤ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਮਿੱਤਰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਸਵੰਤ ਖਟਕੜ, ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਵਧ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ ਨੇ ‘ਇਕ ਪਾਸ਼ ਇਹ ਵੀ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਜਦੋਂ ਪਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਧਰ ਗਿਆ। ਸੰਧੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਾਨੂੰ ਇਲਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਾਠਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹਲਕਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਲੋਕ, ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਚ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਹਨ। ਇਹ ਪ.ਲ.ਸ. ਮੰਚ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਭਾਅ ਜੀ, ਕਾ. ਅਮੋਲਕ, ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਨਸਰਾਲੀ, ਸੁਮਨ, ਮਾਸਟਰ ਤਰਲੋਚਨ, ਹੰਸਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਕਈ ਲੋਕ ਮੋਢੀ ਹਨ।
ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ‘ਸਿਖਰ’, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਪਿੰਡ ਨਸਰਾਲੀ ਵਿਖੇ ਪ.ਲ.ਸ. ਮੰਚ ਦੇ ਬਾਨੀ ਜ. ਸਕੱਤਰ ਸੁਖਪਾਲ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਵਿਧਾਨ ਤੇ ਐਲਾਨਨਾਮਾ’ 14 ਮਾਰਚ 1982 ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਮੰਚ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਖਿ਼ਲਾਫ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਸੀਸ ਤਲੀ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨੀ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਚੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪ.ਲ.ਸ. ਮੰਚ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲੋਕ ਘੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਮੇਚ ਕੇ ਕਲਮ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਾਥ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ।
ਰਾਹੀ ਆਪਣੀ ਠਿਗਣੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਸਵੰਤ ਖਟਕੜ ਦਾ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਗਿਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਿ਼ਕਰ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਸਵੰਤ ਖਟਕੜ ਦਾ ਨਹੀਂ। ‘ਪਿੱਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ੋਰਬਾ’ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਅਵਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।
ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਤਿੰਘਣ ਦੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਲੋੜ ਪੈ ਗਈ? ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ, ਜੋ ਏਸ ਉਮਰੇ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਿਹਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਕੱਸਾ ਵਿਖੇ ਪੈਂਤੀ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ‘ਸਲਾਮ ਪੁਰਸਕਾਰ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ, ਵਲ ਉਂਗਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕਿਸੇ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਹੌਂਸਲਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਸਿਆਣੇ ਏਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਗ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪ.ਲ.ਸ. ਮੰਚ ‘ਤੇ ਥੁੱਕਣਾ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ‘ਤੇ ਥੁੱਕਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਚੰਨ ‘ਤੇ ਥੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਥੁੱਕ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਹੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਿੰਦਰ ਰਾਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਪਾ ਕੇ ਬਕਵਾਉਣ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜਸਵੰਤ ਖਟਕੜ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੀ ਜੁਗਾਲੀ ਕੱਢ ਕੇ ਹੀ ਰੱਖੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਇੰਨਾ ਕਰੀਬੀ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਹ ਬੰਦਾ ਬਕਵਾਸ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰਨ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।

 

 

Paramjit Dehal ’s response to Rajinder Rahi’s allegations

rwijMdr rwhI dw ku&r

 

pwS ik`Qy rihMdw hY?

 

vIhvIN sdI dy pCwVI ivc c`lI jnMUnI hnyrI pMjwb dy lokW leI kihr bx ky AweI sI[ aus dOr ivc pwS Aqy auhdy vrgy hor isrVIAW dw izMdw rihxw hI ienHW jnMUnIAW nMU rVk igAw sI[ mslw Asl ivc ivcwrW dy ByV dw sI Aqy ies ByV ivc ienHW jnMUnIAW dI koeI v`tI nhIN sI! ienHW jnMUnIAW dIAW mnmqIAW ny pMjwb nMU kdI vI nw pUirAw jwx vwlw Gwtw pwieAw[ hux ienHW lokW ny AwpxIAW krqUqW ijnHW krky ienHW p`ly k`K nhIN irhw, bwry socx dI QW AOKy hwlwq ivc jIx-QIx vwilAW bwry JUT bolxw SurU kr id`qw hY[

 

rwijMdr rwhI dsI ikqwb ‘ijQy pwS rihMdw hY’ ies dI bVI au~GVvIN imswl hY[ ies ikqwb ivc Awey bhuq swry vyrvy swfy (jsvMq KtkV, dIp klyr qy prmjIq dyhl) nwl byvjHw joVy gey hn[ AsIN ienHW vyrivAW dw s`c iek-iek krky d`sWgy Aqy pwTkW nMU ApIl krWgy ik auh Awp hI inqwrw krn!

 

ies ikqwb dy prU& rwijMdr rwhI ny pihlW dIp klyr qy prmjIq dyhl nMU ipMf h`povwl (bMgw) ivKy hrBjn isMG dI motr ‘qy pVHwey sn[ prUPW Aqy CpI ikqwb ivclw &rk hYrwn-pRySwn krn vwlw qW hY hI, lyKk Aqy ilKq dI idAwnqdwrI au~qy vI svwlIAw icMnH lgwauNdw hY[ rwijMdr rwhI ny ijhVy prU& swnMU pVHwey sn, aunHW ivc ikqwb dw gurbIr isMG Aqy Kwilsqwn vwlw ih`sw hY nhIN sI[ iehI nhIN, ikqwb ivc lyKk ny ijs qrHW swnMU SrwbI-kbwbI swbq krn dw Xqn kIqw hY Aqy gwLW kFweIAW hn, auh ih`sw vI bwAd ivc joiVAw igAw[ jsvMq nMU aus ny bhuq koJy rUp ivc pyS kIqw hY[ ies ip`Cy Blw kI mksd Aqy rwz sI/hY?

 

sB qoN Aihm g`l, pwS dy nW ijhVI sRI Akwl q^q vwlI it`pxI joVI geI hY, auh vI bwAd ivc Swml kIqI geI hY[ lyKk ny ieh g`l jsvMq KtkV koloN khweI hY ik “pwS kihMdw huMdw sI ik ieh {AprySn blU stwr} AYfI v`fI Gtnw nhIN ijs bwry iliKAw jwvy[” ieh svwl jW crcw jsvMq nwl lyKk dI kdI nhIN hoeI[ rwijMdr rwhI jsvMq nMU do ku vwr imilAw[ sRI Akwl q^q bwry qW g`l hI koeI nhIN hoeI[…drAsl jsvMq ny ’sRI Akwl q^q dI vwr’ dy SurU ivc vwr bwry pwS dy ijhVy ivcwr pyS kIqy hn, auh hI qoV-mroV ky ilK id~qy gey[ jsvMq ny ’sRI Akwl q^q dI vwr’ dy mu`KbMd ‘ilKqum jsvMq KtkV’ ivc iliKAw hY,”pwS ny ies vwr nMU Cpvwaux dI vrjxw kridAW ies nMU gMBIrqw nwl nw lYx dI nsIhq kr id`qI[” ie~Qy ‘iesnMU’ dw mqlb vwr nwl sbMDq hY pr rwhI ny ienHW sqrW nMU hI qoV-mroV ky ieh bxw ilAw ik “pwS blU stwr ApRySn nMU mwmUlI Gtnw smJdw sI?”

 

rwijMdr rwhI ny dirAw kMFy jwx dw jW hor ikqy GuMmx dw ijhVw nkSw iK~icAw hY, auh swrw mno-klipq hY[ prmjIq dyhl ny rwijMdr rwhI nMU pwS bwry Awp ilK ky id`qw[ ies ivc vI ieh bMdw hyr-&yr kr igAw[ ikqwb ivclw ic`qr pVH ky dyhl h`kw-b`kw rih igAw[ iKJ ky rwijMdr rwhI nMU Pon vI kIqw ik kwnMUnI noits Byj irhW[ iesy g`l nMU AgWh rwhI ny DmkIAW bxw ilAw, AKy-’jykr rwhI duAwby c iksy PMkSn ‘qy AwieAw qW ie~QoN ies dI lwS jwvygI[‘

 

ikqwb dy iek ih`sy ivc ijs qrHW Srwb dI crcw kIqI geI hY, aus qoN qW sw& l`gxw cwhIdw hY ik Aijhw imQ ky kIqw igAw[ AmrjIq cMdn ny ies imQ ky ilKI vwrqw dI pCwx qW kr leI sI pr aus ny isr& iek sqr ivc hI g`l mukw id~qI ik lgdw hY rwhI dI pwS nwl koeI lwg-fwt hY[

 

drAsl cMdn vI aunHW isAwixAW ivcoN hY ijnWH nMU pwS dw ienklwbI vwlw ibMb QoVHI kIqy pcdw nhIN[ ieh nhIN smJdy ik Aijhy ibMb kdI Awp nhIN GVy-bxwey jWdy[ ieh qW auh hwlwq huMdy hn ijnWH ivcoN swbq kdmIN quirAw bMdw pwS vWg AgWh in`kl jWdw hY[ ieh &Yslw iksy ‘k`ly-kihry bMdy dy h`Q nhIN huMdw sgoN ieh &Yslw smUhk mwniskqw dw huMdw hY[

 

nwly ieh lwg-fwt ‘k`ly pwS nwl nhIN, hridAwl pUnI vrgy kwmryf nwl vI hY[ ikqwb ivc rwijMdr rwhI ny suKivMdr kMdolw dy ipqw hrBjn isMG dy mUMhoN khw id`qw hY,”pUnI qW frdw mwrw pyS hoieAw sI[” hux ies bwry zrw rwijMdr rwhI dI it`pxI dyKo- “pqw nhIN AslIAq kI hY? pr mYN pUnI dI purwxw kwmryf hox krky ie`zq krdw hW[“…   ikqwb ivc hor bQyry vyrvy hn ijs qoN zwihr hY ik ieh isr& pwS au~qy hI hmlw nhIN blik smu`cI nkslI lihr au~qy hY[

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

hor suxo!…rwijMdr rwhI qy dIp klyr muqwbk ies ikqwb dy islisly ivc kMdolw dy ipMf h`povwl gey hI nhIN sn pr ikqwb klyr qy rwhI h`povwl gey Aqy kMdolw dy bwpU nMU imly[ bwpU ivsQwr nwl d`sdw hY ik pwS qy jsvMq KtkV Aksr AwauNdy huMdy sI[ Srwb pINdy sI[ swfI iqMnW dI jwxkwrI muqwbk pwS qW kdy h`povwl igAw vI nhIN hoxw[ au~Qy q`qI-q`qI Srwb qW kI pIxI sI! nwly jdoN rwijMdr rwhI ies ikqwb bwry sm`grI iek`TI krdw iPr irhw sI, kMdoly dw bwpU mMjy ‘qy ibmwr ipAw sI Aqy bolx qoN Asmr`Q sI[ CyqI ip`CoN aunHW dw dyhWq ho igAw[ rwijMdr rwhI ies ikqwb bwbq kMdoly dy bwpU nMU nhIN sI imilAw[

 

pwS dy ipMf dy ijs dilq ivhVy dw izkr hY, auh vI mno-klipq hY[ ies swrI crcw ip`Cy ijhVIAW g`lW hn, auh gurbIr vwly ih`sy ivc jw ky AYn spSt ho jWdIAW hn ik rwijMdr rwhI Aw^r qoVw ik`Qy JwVnw cwhuMdw hY[

              

iek hor kihr…dIp klyr dy mUMhoN jsvMq KtkV bwbq kIqI it`pxI v`lIN ZOr kro- “pwS qy jsvMq idny vltohw cwVH lYNdy sI[ jsvMq kol nwtk vwlIAW lweItW huMdIAW sI…duAwbw klw mMc dy swry klwkwr hI dwrU k`Fx ivc shwieqw krdy huMdy sn[“

 

hux qusIN Awp soco, ieauN SryHAwm lweItW lw ky koeI SrwbW k`Fdw dyiKAw-suixAw[dIp klyr dy isr ijhVI Cy goLI dy ipsqOL vwlI g`l lweI hY, auh vI Awpy bxweI hoeI hY[ ‘pMjwbI swihq dIAW cglW’ vwlI g`l vI dIp klyr dy mUMh AYvyN pw id`qI hY[

 

kI ieh srwsr izAwdqI nhIN? AYnw lohVw!

 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Asl ivc mwjrw qW koeI hor hY[ AYqkIN pwS dy jnm idn mOky jlMDr dyS Bgq Xwdgwr hwl ivc smwgm dOrwn gurU nwnk dyv XUnIvristI dy fw. pRimMdr isMG ny ikhw sI ik ies ikqwb dy ipCokV ivc is`K icMqk Ajmyr isMG aur& goibMdr isMG aur& suirMdr isMG dIAW pusqkW nMU iDAwn ivc r`Kxw pvygw ijs ivc ies ny kUikAW, ZdrIAW, b`br AkwlIAW Aqy Bgq isMG qy auhdy swQIAW nMU pMjwb qy is`K ivroDI swbq krn dw Xqn kIqw hY[ s`cmu`c ienHW pusqkW ivc Ajmyr isMG ny q`QW au~qy ieMnI db`l ky qlvwr clweI hY ik swrI g`l smJ pYx lgdI hY[ nhIN qW rwijMdr rwhI nMU bqOr lyKk, rwjnIqk Aqy ivdvwn (ikMny ku pwxI c) swry jwxdy hI hn[ ies bMdy c ieMnI pwieAW/jwn ik`Qy! Ajmyr isMG dIAW ienHW ikqwbW vWg q`QW dI qoV-PoV dw muzwhrw rwhI dI ikqwb ivc vI ijauN dw iqauN hY[

 

jykr lVIAW joVIAW jwx qW rwijMdr rwhI qW Kud-bKud idRS qoN lWBy ho jwvygw[ ies dI sUh rwijMdr rwhI nwl krmjIq isMG vwlI ieMtrivaU qoN vI iml jWdI hY[ swry dy swry ivcwr Aqy lihjw, BwSw dI vrqoN Ajmyr isMG vwlI hY[ rwhI vwlI ikqwb ivc ieh bMdw gurbIr isMG vjoN pyS hoieAw hY[ qusIN ikqwb dy gurbIr isMG vwly ih`sy Aqy ies ieMtrivaU nMU pVHo! swrI g`l hI spSt ho jwvygI ik swnMU isr& qy isr& mohry bxwieAw igAw[

 

auNj Ajmyr isMG bwry swnMU kuJ kihx dI loV nhIN[ ieh S^s AwpxI hoxI Awp ilK irhw hY[ ijs idn vI ies dw mulMkx hoieAw, sB kIqIAW swhmxy Aw jwxgIAW[ ienklwbI lihr nMU mOky-bwmOky mwrI s`t dw mulMkx vI Ajy hoxw hY[ ies dy srb`q dy Bly (kOmWqrIvwd) qoN B`j ky Drm dI sOVI vlgx ivc vVn dI kQw dI ijs idn vI pux-Cwx hoeI, inqwrw Awpxy-Awp ho jwxw hY[

 

ies S^s mgr l`g ky hI rwhI ny ienklwbI Swier sMq rwm audwsI nMU KwilsqwnI swbq krn dw AsPl Xqn kIqw sI[ audwsI trst ny ies mwmly ‘qy rwhI nMU qlb kr ilAw[ d`sxw bxdw hY ik rwijMdr rwhI audwsI trst dy ieMtrnYSnl cYptr dw sk`qr Aqy dIp klyr KzwncI hY[ prmjIq dyhl trst dy BwrqI cYptr dw sk`qr hY[ audwsI trst dy knyfw cYptr dy knvInr suirMdr DMjl, dyhl qy klyr ny rwhI nMU sMq rwm audwsI bwry nvyN SgU&y bwry spSt krn leI noits ByijAw[ rwhI ny jlMDr dyS Bgq XwdgwrI hwl pu`jx dw vwAdw kIqw pr imQy smyN ‘qy auh pu`jw hI nhIN[

 

zwihr hY ik swrw kuJ igx-imQ kyy ^ws mksd leI kIqw igAw Aqy swnMU iqMnW nMU ies ivc iDr bxw ky pyS kIqw igAw[ AsIN spSt krdy hW ik ies ikqwb ivc swfy mMUh pweIAW g`lW dw swfy nwl koeI vwh-vwsqw nhIN hY, blik hux qW ies bwry hor CwxbIx hoxI cwhIdI hY qW ik ies ku&r bwry pwTkW nMU pUrw pqw l`g sky[

Rajinder Rahi removed from Sant Ram Udasi Memorial Trust

Rajinder Rahi has been removed from the office of General Secretary of Sant Ram Udasi Memorial Trust (Int’l) following the restructuring of the committee.A prominent Punjabi story writer Ajmer Sidhu (Nawan Shahar) has been appointed the new General Secretary. He is the author of biographies of Baba Boojha Singh and Darshan Khatkar. Bakhshinder is making a documentary on the life of  Baba Boojha Singh which will be based on Ajmer Sidhu’s book.

Sant Ram Udasi’s complete writings can be read at http://santramudasi.wordpress.com

The Trust has acquired the copyrights of Dhadi Amar Singh Shonki’s songs also.

 

The Trust members are as below:

Gursharan Singh (Dramatist) -Patron

Sukhwinder Kindola UK -President

Navdeep Singh UK - Vice President

Jagdip Singh Maan UK -Treasurer

Vishal Kalsi -Technical Asstt

Executive Committee Members-

Iqbal Kaur Udasi (Barnala)-Sant Ram Udasi’s daughter

Gursewak Singh (Ludhiana)

Joginder Jit Kaur (UK)

Balwinder Singh Sembhi (Banga)

Surjit Singh Kararha- (Nawan Shahar)

Dalvir Summan (UK)

Balwinder Singh Maan Advocate- Legal Advisor

Sardara Singh Mahal’s reply to Rajinder Rahi

kI hY rfijMdr rfhI dI krmjIq nfl ieMtrivAU dI aslIaq?

amrIkf ivc Cpdy iek ‘aSimRqsr tfeImjL’ nF dy prcy ivc rfijMdr rfhI nfl krmjIq isMG vloN kIqI geI ieMtrivAU CpI hY, ijsdf kyNdr ienklfbI sLfier pfsL bfry rfhI dI pusqk ‘ijwQy pfsL rihMdf hY’ hY. ies ieMtrivAU ivc rfhI nF dy bMdy ny bhuq sfrIaF hUMJf-PyrU itwpxIaF kIqIaF hn. ieh BVkfAU iksm dIaF itwpxIaF iksy gMBIr ivcfr vtFdry leI mfhOl nhIN isrjdIaF blik BVkfht pUrn pRqIkrm Auksf ky afpxI crcf krvfAuxf ienHF df mksd jfpdf hY. jykr gwl pfsL dI kivqf aqy Ausdy smfijk-isafsI srokfrF dI huMdI qF hor gwl hoxI sI aqy asIN iesdf noits nhIN lYxf sI. pr ikAuNik rfhI aqy mulfkfqI, dohF df ‘‘bhfnf hor insLfnf hor’’ hY. Auh pfsL nUM mUhry rwK ky smuwcI nkslI lihr qy hmlf kr rhy hn. Auh lihr ijs bfry BfrqI styt df muwK bulfrf, pRDfn mSqrI, ieh kihMdf hY ik dysL dI ‘‘aSdrUnI surwiKaf’’ nUM sB qoN vwzf Kqrf ies (nkslI) lihr qoN hY. Aus lihr bfry rfhI sfihb kihMdy hn ik 1975 qoN bfad iksy nkslI dI igRPqfrI nhIN hoeI, iksy vrMtz nkslI dI puils nUM Bfl nhIN, iksy nkslI `qy koeI qsLwdd nhIN hoieaf, koeI nkslI jylH ivc nhIN hY, blik nkslI afgUaF ny ivafh krvfey hn, bwcy mihMgy aSgryjLI skUlF ivc pVHdy hn. afpxIaF koTIaF ikrfey `qy dy ky, iksy hor sLihr ivc koTI ikrfey `qy lY ky rihx nUM ieh aSzr grfAUNz ijLMdgI ijAUxf afKdy hn. hux ienF nkslI gruwpF kol koeI rfjsI muwdf qy eyjMzf qF irhf nhIN, isrP mulfjLmF jF DnI aqy drimafnI iksfnI dy iewkf duwkf afriQk GolF qwk hI sIimq rih gey hn’’ asIN ieh lMbI tUk ies krky idwqI hY qF ik nkslI lihr qy hmly dy rfhI dy bOiDk pwDr (?) ‘idl idmfg dy Aucy sumyl’ aqy ‘AucI pwDr dI bihs’ dy drsLn dIdfry pfTkF nUM ho skx. nkslI lihr `qy hmlf krn leI Auh sMq rfm AudfsI aqy drsLn KtkV nUM pfsL dy ivroD ivc KVf kr idMdf hY. iehI nhIN Auh nkslI lihr qy hmly leI nfgI rYzI gruwp nUM inKyV ky hmlf krdf hY aqy iesqoN vI awgy jf ky Auh ies gruwp aSdrly kuJ afgUaF nUM vizafAuNdf qy kuJ afgUaF `qy hmlf krdf hY aqy aSq ivc ies mfmly nUM lY ky smuwcI nkslI lihr `qy hmlf bol idMdf hY. ieh bihs df bhuq hI GtIaf iksm df dfa pyc hY. ies hmly dy JUT df prdf bfad ivc PfsL krFgy pr pihlF asIN bihs dy qwq nUM muKfiqb hoeIey.
bihs dy qwq ‘qy kyNdirq hox leI sfnUM rfhI dI buinafdI Dfrnf ‘qy kyNdirq hoxf hovygf. ieh Dfrnf hY ik pSjfb ivc jmfqI Gol muwK muwdf nhIN, blik iswK kOm df sMGrsL hY, jo kyNdr dy bsqIvfdI rvweIey ivruD hY. akflIaF df DrmXuwD morcf aqy KfilsqfnI KfVkU iswK sMGrsL iesdf pRgtfvf hY. pSjfb ivc sMGrsL df muwK muwdf ieho hY aqy akflI aqy KfilsqfnI ies sMGrsL dy XoDy hn. dUsry pfsy mfrksvfd pwCm dI AudfrvfdI ivcfrDfrf hY jo jmfqI sMGrsL `qy kyNdirq hox krky Drm, kOm, jfq afid dy muwidaF nUM nhIN dyKdI jdik ieh hkIkI muwdy hn. ies krky akflI pSjfb ivc hfvI hn aqy kimAUinst hfsLIey qy hn. ieh rfhI dI buinafdI Dfrnf hY jo ies mulfkfq ivcoN vI zuwlH zuwlH pYNdI aqy AudfsI bfry ilKidaF vI iehI kuJ iliKaf hY. ies Dfrnf qy itwpxI krn qoN pihlF asIN ieh spwsLt krnf cfhuMdy hF ik ies ivc rfhI df mOilk kuJ vI nhIN. ‘‘smfjvfdI’’ kYNp tuwtx aqy sovIaq XUnIan dy ibKrfa qoN bfad dunIaF dI srmfeydfrI ny mfrksvfd aqy smfjvfd ivruD iek jLordfr ivcfrDfrk hmlf ivwiZaf. ijsdf afrMB PrFiss PUkoXfmf dy ‘‘ieiqhfs df aSq’’ nfl hoieaf. ies qihq bhuq sfry ‘‘ivdvfnF’’ ny bhuq kuJ iliKaf hY. iesnUM Auqr afDuinkqf df nF idwqf igaf. ies AuWqr-afDuinkqf df iek pihlU hY ik afDuinkqf dy dOr dy pRvrg, ijvyN jmfqF aqy jmfqI sMGrsL, Auqr afDuink dOr ivc pRsMigk nhIN sgoN DrmF, jfqF, iPrikaF, kbIilaF, iKwiqaF aqy kOmIaqF dIaF suqyisD aqy afp muhfry AuTIaF lihrF hI Auqr afDuink dOr dIaF cflk hn. bOiDk gulfmI qoN burI qrHF pIVq, Kfilsqfn pwKI ivdvfnF, ijhnF ivc rfhI nvF sLfiml hoieaf hY, nUM AuWqr-afDuinkqf ievyN imlI ijvyN cUhy nUM suMZ dI gwTI iml geI sI qy Auh pSsfrI bx bYTf sI.
hux asIN rfhI dI ies Dfrnf nUM pSjfb dy sMdrB ivc lfgU krn dy byarQ XqnF bfry crcf krFgy. AudfsI bfry ilKidaF hoieaF kihMdf hY ik AudfsI jmfqI sMGrsLF dy gIq ilKdf irhf sI, pr asIivaF ivc ieh msly hkIkI msly nhIN rhy sn. AudoN iKwqy aqy iswK kOm df muwdf pRmuwK ho igaf sI. akflIaF df Drm XuwD morcf aqy KfilsqfnI lihr ies hkIkq df pRgtfa sI. ies morcy dy muwdy, mSgF awj vI AuvyN dy AuvyN hn. ies smyN ivc surjIq isMG brnflf dI agvfeI ivc akflI srkfr bxI, bfdl dI agvfeI ivc dUsrI vfrI bxI srkfr cl rhI hY. ies smyN dOrfn akflI pSj sflF leI kyNdr ivc vI swqf ivc rhy. iehnF 22-23 sflF ivc akflIaF nUM ‘‘Drm-XuwD morcy’’ dy muwidaF df iek vfrI vI cyqf nhIN afieaf. Auh muwdy qF AuvyN dy AuvyN hn pr smfijk-rfjnIiqk hkIkq ivcoN ikqy kfPUr ho gey hn. rfhI ies hkIkq nUM muKfiqb hox dI Kycl nhIN krdf ik ijhVy muwdy rfhI anusfr asIivaF ivc pRmuwK bx gey sn Auh ipCly 20 sflF ivc ikwDr cly gey? asIN cfhFgy ik jykr rfhI AuhnF muwidaF df Kurf-Koj lwBx ivc sPl ho jfvy qF sfnUM vI jfxkfrI dyx dI Kycl kry.
rfhI dI ieMtrivAU ivc dUsrf mhwqvpUrn nukqf nkslIaF dy iswKI bfry rvweIey df hY. rfhI df kihxf hY ik AudfsI ny iswKI nUM apxfieaf pr nkslIaF dI ivcfrDfrf ikAuNik mfrksvfd lYinnvfd mfE ivcfrDfrf hY ies krky iehnF df iswKI pRqI rvweIaf nFh pwKI hY. asIN iswKI pRqI afpxf rvweIaf keI vfrI spwsLt kr cuwky hF. ies leI sfzIaF ilKqF ‘‘pSQk kmytI leI sLIsLf’’, ‘‘KfilsqfnI alocnf df ichrf-muhrf’’, ‘‘KfilsqfnI pRogrfm, hfkm jmfqF nfloN vwKrf kI hY?’’ afid vfcIaF-ivcfrIaF jf skdIaF hn. pr jfpdf hY ik ies aOtly ‘rfhI’ ny sfzIaF ieh ilKqF jF qF pVHIaF nhIN jf afpxy iksy Bwdy mnsUibaF leI mnoiewCq Pqvy dy irhf hY. iPr vI asIN afpxIaF pujIsLnF nUM sMKyp ivc ibafn rhy hF.
asIN smJdy hF ik iswK lihr BgqI lihr df ihwsf sI. pr BgqI lihr ivcoN isrP iswKI hI lihr bx skI. ikAuNik iesny smUh BgqI lihr dI pRqIinD bfxI nUM afid gRMQ dy rUp ivc sMgRihq kIqf. iesnUM lokF dy nyVy iljfx leI lMizaF qy sMsikRq dy gUV igafn dy mukfbly gurmuKI ilpI ivkisq kIqI. hirmSdr dy rUp ivc lihr df hYz kuaftr sQfipq kIqf. ies qrHF iehnF sMsQfvF ny iswKI nUM lihr vjoN ivgsx ivc ihwsf pfieaf. iswKI aYn sLurU qoN ienklfbI Kfsy vflI sI. iesny iswDf styt nUM vMgfridaF ikhf ik ‘‘rfjy sLINh mukwdm kuwqy, jfie jgfien bYTy suwqy’’ iesny isRsLtI-krqf iek AuNkfr df sMklp ilaFdf. iesny ies AuNkfr nUM cfrdIvfrI (mSdr msijd) ivcoN mukq krfky kudrq ivc ivafpq dwisaf. ggn myN Qfl, riv cMd dIpk bny, dI afrqI iesnUM drsfAuNdI hY. iesny ihMdU aqy musilm DrmF dy hr pKSz nUM nMigaF kIqf. iswKI, ihMdU aqy musilm iPAUzlF ivruD bgfvq sI. iswKI dy jmfqI ikrdfr nUM drsfAuNdI gurbfxI kihMdI hY ‘‘nIcF aSdr nIc jfiq, nIcI hUM aiq nIc, nfnku iqn ky sMg sfQ vwizaF isAu ikaf rIs’’ iesy nUM aml ivc drsfAuNidaF milk Bfgo dI dfavq nUM Tukrf ky gurU nfnk lflo dI ruwKI rotI Kfx gey.
AuhnF ny jfq-pfq ivruD aqy aOrq hwkF dI brfbrI dI gwl kIqI. QuVF mfrI iksfnI aqy BuwKmrI nfl jUJ rhy ikrqIaF nUM amlI rfhq dyx leI lMgr dI pRQf sLurU kIqI. jdoN styt ny iesnUM srpRsqI dyx leI jgIr dyxI cfhI qF ieh srpRsqI Tukrf idwqI geI. styt ny iesnUM ‘styt aSdr styt’ smiJaf qy ies bgfvq nUM kuclx leI jLbr df rfh PiVaf. pSjvyN gurU nUM sLhId kr idwqf igaf. CyvyN gurU ny qlvfr cuwk leI, irafsq ny jLbr dI sImf dyK ky, iswKI dy aSdroN Puwt pf ky Kqm krn qy inGfrn dI koisLsL kIqI.
swqvyN aqy awTvyN gurU df smF iehnF sfijLsLF df hI smF hY. ies dOr ivc iswKI ivc inGfr vI afieaf. 22 mSjIaF sQfipq ho geIaF qy sBy gurU aKvfAux lwgy. gurU qyg bhfdr nUM hirmSdr sfihb ivc dfiKl hoxoN rok idwqf igaf. AuhnF nUM mfrn leI AuhnF `qy hmlf vI kIqf igaf. iswK lihr ivc afey ies inGfr nUM AuhnF afpxI kurbfnI dy ky sfP kIqf. dsvyN gurU goibMd isMG ny iswK lihr nUM iek nvyN isKr qy phuMcfieaf. pSjfb dy, sLfied Bfrq dy, ieiqhfs ivc pihlI vfrI iek lok-POj, Kflsf POj dI sQfpnf kIqI geI. ijsdI pSj kwikaF vflI POjI vrdI sI, afpxf iek jfbqf koz sI.
gurU ny ‘‘aSimRq’’ iplf ky iehnF POjIaF nUM mfnisk qOr `qy iqafr kIqf. pihly pSj POjI sfry dwbIaF kuclIaF jfqF/jmfqF ivcoN sn. ies POj nfl gurU goibMd isMG ny styt ivruD mobfiel XuwD liVaf. dsvyN gurU qoN bMdf bhfdr qwk iswKF ny ieh XuwD jfrI riKaf sgoN iesnUM qrksLIl iswty qy phuMcfieaf jdoN jgIrdfrF dIaF jLmInF iksfnF nUM vMz ky AuhnF nUM jLmInF dy mflk bxfieaf. bMdf bhfdr qoN bfad jLulm ivruD iswKF dI lVfeI jfrI rhI pr iesdI lihq sLurU ho geI. mugl rfj df iKSzfa sLurU ho igaf aqy AuWqrI Bfrq ivc swqf df iKlfa pYdf ho igaf.iesdf Pfiedf lY ky rxjIq isMG ny sLkqI, Cl aqy isafsq dI vrqoN kridaF afpxf jgIrU rfj kfiem kr ilaf, ijwQy bMdf bhfdr ny jgIrdfrI Kqm kr idwqI sI AuWQy muV jgIrdfr bfhroN iljf ky vsfey gey. gxrfjI isDFqF qy AusfrI iswK lihr df afpxy aYNtI QIiss iPAUzl rfj ivc sQfipq hoxf, iswKI dy dOr dI sImqfeI sI. Aus smyN ieiqhfs dIaF sB qoN afDuink jmfqF, burjUafjLI qy poRlyqfrI hoNd ivc nhIN afeIaF sn. jo gxrfj jF smfjvfdI gxrfj sQfpq kr skdIaF. ies krky iswKI nf qF ivcfrDfrk pwDr qy aiDafqmvfd ivcoN inkl skI aqy nf hI gxrfj sQfpq kr skI.
rxjIq isMG ny iswKI dy rUpk pwK nUM rwKidaF iesdy qwq nUM Kqm krn dI pUrI vfh lfeI. iswKI dI ivcfrDfrf dy Ault jf ky gurduafry bxfey gey aqy AuhnF dy nF jgIrF luafeIaF geIaF. hirmSdr sfihb dI muV AusfrI krvfky sMgmrmr qy sonf lgfey. ijs iswK ivcfrDfrf ny pujfrI, kfjLI dy rol nUM inKyiDaf sI Ausdf bdlvF rUp gRMQI rwKy gey. AudoN qoN hI iswKI dy rUp ivc qwq nUM Kfirj krdf rUpk pwK BfrU hY. iswKI dy sB qoN vwzy Tykydfr akflIaF dI ijLMdgI ivc iswKI asUlF dI koeI QF nhIN. ieh ajoky simaF ivc mlk-BfgoaF dI jmfq hn.
iesdy pRqIkrm vjoN Aupjy iswK mUlvfdI iswKI isDFq nUM afDuink pRsMg ivc lfgU krn dI QF rUpk pwK nUM lY ky ieiqhfs nUM ipClmoVf dyxf cfhuMdy hn. ies krky iehnF df vI iswKI dy qwq nfl koeI vfsqf nhIN. iswKI nUM hkIkI aqy ivigafnk qOr ‘qy nkslI hI lfgU kr rhy hn. ieQy asIN isrP sMKyp duhrfa hI kIqf hY. ies sbMDI pihlF ilKqF mOjUd hn. jykr iPr vI rfhI nkslIaF dy iswKI pRqI rvweIey bfry kUV-pRcfr krdf hY qF jF qF Auh nkslIaF bfry pUrI qrHF aigafnI hY jF Auh byeImfn hY.
hux asIN mulfkfq dy Aus mhwqvpUrn nukqy bfry crcf krFgy ijsnUM lY ky dohF swjxF ny pfsL nUM ‘‘iswK jjLibaF df mfsUm kfiql’’ ‘‘iswK ivrsy nfl imwQ ky byvPfeI krn vflf’’ ijhy lkbF nfl invfijaf hY, Auh hY KfilsqfnI dihsLqgrdF pRqI nkslIaF df rvweIaf. vwK-vwK nkslI pfrtIaF/gruwpF ivc KfilsqfnI dihsLqgrdI pRqI rvweIey ivc kuJ kuJ vKryvyN sn. pr ieh swjx pYgfm gruwp nUM Cwz ky bfkI sB nUM ieko rwsy bMnHdy hn. ieh drsfAuxf cfhuMdy hn ik nkslIaF ny kdI hirmSdr sfihb qy POjI hmly dI inKyDI nhIN kIqI. pr hkIkq ieh hY ik nf isrP do kOmI pwDr dy nkslI afgUaF ny ies hmly dI inKyDI kIqI sgoN POj vfpsI dI mSg vI kIqI. AuhnF ivc iek sfzI pfrtI dy AudoN dy jnrl skwqr cMdrpUlf rYzI aqy dUsry cMdr sLyKr sn. sfzI pfrtI dI aSimRqsr iekfeI ny sLhId bldyv isMG mfn dI agvfeI ivc ies hmly bfry iek ivsqirq irport pRkfisLq kIqI ijsdf isrlyK sI ‘‘POjI bUtF hyT ilqfVI geI DrqI pSjfb dI’’. sfzI pfrtI ny kuJ hor gruwpF dy sihXog nfl POj vfpsI aqy pSjfb dIaF mSgF dy hwl leI muihMm clfeI. 1989 ivc sfzI pfrtI ny JUTy puils mukfbilaF ivruD ijLlHf pwDr `qy Drny idwqy. ies krky iehnF swjxF df nkslIaF bfry Pqvf ik AuhnF ny drbfr sfihb `qy hmly dI ivroDqf nhIN kIqI, qwQF qoN kohF dUr hY. pr ijwQy asIN kihMdy hF ik ies leI kyNdr dI srkfr muwK ijLMmyvfr hY AuQy sMq jrnYl isMG qy Auhdy hmfieqI aqy akflI afgU vI ijLMmyvfr hn. ieh sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly hI sn ijnHF ny BfrqI styt nfl jMg CyV ky hrimSdr sfihb lfgy mOjUd akfl qKq sfihb nUM afpxf hYzkuaftr bxfieaf aqy ieQy morcfbMdI kIqI. lMgr dI Cwq `qy sMq jrnYl isMG df drbfr lgdf sI. iBMzrFvfly dy lPtYx suirMdr isMG soZI vrgy drbfr sfihb ivcoN inkldy aqy BIV Bry bjLfrF ivc golIaF dI vfCV krky drbfr sfihb ivc jf lukdy.[[[drbfr sfihb Aus smyN hiQafrbMd DiVaF dI CfAuxI bixaf hoieaf sI. iek DVf iBMzrFvfilaF df sI jo akfl qKq qy kfbjL sI. iek DVf sMq logoNvfl nfl sI jo gurU rfmdfs srF ivc sI aqy qIsrf DVf bwbr Kflsf df sI jo gurU nfnk invfs ivc kyNdirq sI.
bwbr Kflsf aqy iBMzrFvfly DVy ivckfr keI vfrI PfieirMg hoeI. pr POjI Dfvy ivruD vYx pfAux vfly iehnF ivdvfnF ny ies bfry kdI mUMh nhIN Koilaf. AuhnF leI ieh dono iswK sMGrsL dy KfVkU XoDy sn. qusIN ikho ijhy iswK buDIjIvI ho imwqro! asl ivc quhfzf ksUr nhIN. ieh Aus smJ df iswtf hY jo iswKI nUM srUp qwk sImq krdI hY. sfzf ieh pwkf mwq hY ik Kfilsqfn iek Drm-qMqrI irafsq df sMklp hY. ieh Drm-qMqrI irafsqF iPAUzl Xuwg ivc hI sn. pUMjIvfd ny Drm aqy irafsq nUM awz-awz kr idwqf. ajoky dOr ivc Drm-qMqrI irafsq iek ipCFhiKwcU sMklp hY. ieh ieiqhfs nUM ipClmoVf dyx df Xqn hY ikAuNik KfilsqfnI ivcfrF dI jMg rfhIN lokF nUM afpxy vl nhIN ijwq skdy sn. ies krky AuhnF ny afpxy ivcfrF nUM Tosx leI dihsLqgrdI df shfrf ilaf. ies leI jo vI AuhnF dy ivcfrF nfl sihmq nhIN, AuhnUM kql krf idE. jo iswKI srUp ivc nhIN, AusnUM vI kql kr idE. KfilsqfnI dihsLqgrdI dy KLfsy ivc PfsLIvfd ipaf sI.
asIN ijwQy styt ivruD lVy AuQy asIN KfilsqfnI dihsLqgrdI ivruD vI zt ky lVy aqy jdoN vI aijhI lihr AuWTygI asIN Aus ivruD lVFgy, cfhy sfnUM ikMnIaF kurbfnIaF ikAuN nf krnIaF pYx. sfzy anmol hIiraF ijhy sfQI, bldyv isMG mfn, jYml isMG pwzf, igafn isMG sMGf, srbjIq isMG iBwtyvwZ, amrIk isMG pinafV qy hor bhuq sfry sLhIdIaF pRfpq kr gey. sfnUM afpxy ies ieiqhfs `qy mfx hY ik asIN AuhnF kfly simaF ivc lokF nfl KVHy.
pr qusIN ! iswKI dy Tykydfro! dwsoN ik bldyv isMG mfn pUrn iswKI srUp vflf kfmryz sI ijsny POjI Dfvy ivruD irport pRkfisLq kIqI aqy POj dI ihrfsq ivc vI irhf, AusnUM quhfzy iswK KfVkUaF ny kql kr idwqf. Auh nkslI lihr df KfilsqfnI dihsLqgrdF hwQoN pihlf sLhId sI. sfQI jYml isMG pwzf, sQfipq iksfn afgU vI pUrn iswKI srUp sI. AuhnF dy ipqf iswK kvIsLr sn. AuhnF afp ‘‘sMq ispfhIE E, isMGoN srdfro E’’ ijhy iswKI ivrsy nfl juVy drjnF gIq ilKy aqy gfey sn, nUM vI KfilsqfnI dihsLqgrdF ny sLhId kr idwqf. sfzy KfilsqfnI dihsLqgrdF hwQoN sLhId hox vfly sfry sfQI iswKI srUp vfly sn. qusIN mwkfrI Bry ZMg nfl pfsL dy kql nMU jfiejL TihrfAux leI ieh sfibq krn leI ltfpING ho rhy ho ik pfsL iswKI ivrsy nfl juiVaf nhIN sI. iehnF sfQIaF bfry jo iswKI srUp ivc vI sn, iswK ivrsy nfl vI juVy sn aqy bilAU stfr ivruD vI mYdfn ivc inwqry sn, iehnF bfry quhfzy mUMh ivc GuMgxIaF ikAuN pY jFdIaF hn? quhfzIaF BYNgIaF njLrF nUM iehnF XoiDaF dy kfiql KfVkU ikAuN njLr afAuNdy hn? asl ivc ies vqIry df mnsLf hor hY ijsdf ijLkr asIN ilKq dy aKIr ivc krFgy.
sfzy ‘qy iehnF aKOqI iswK buDIjIvIaF vloN ieljLfm afm lgfieaf jFdf hY ik asIN KfilsqfnIaF nfl AuWc pwDrI sMvfd nhIN rcfieaf. ies ieljLfm df hkIkq nfl koeI vfsqf nhIN. sohx isMG vflI pSQk kmytI vloN sfzI pfrtI dy iksy axjfx afgU dy hvfly nfl CpI storI `qy iek itwpxInumf ibafn Cipaf. Ausdy juafb ivc asIN ‘‘pSQk kmytI leI sLIsLf’’ nF df pUrf ikqfbcf Cfipaf. pr Ausdf juafb dyx dI QF AuhnF dI jIB qflU nfl lwg geI. asIN ies ivc iek ieh nukqf vI AuTfieaf sI ik KfilsqfnIaF kol koeI pRogrfm nhIN. ies `qy iehnF df iek pRogrfmI nOeIaq vflf ibafn Cipaf. asIN ies `qy itwpxI kridaF lyK iliKaf ik pSQk kmytI dy pRogrfm df mOjUdf hfkm jmfqF dy pRogrfm nfloN qwq ivc koeI vKryvF nhIN. ies `qy vI pSQk kmytI dy mUMh ivc GuMgxIaF pY geIaF. bfad ivc dljIq isMG ibwtU vloN KfilsqfnI lihr dI svY-aflocnf vflI sur vflI iek ilKq CpI. ijs `qy asIN iek lMbf lVIvfr lyK ‘‘KfilsqfnI aflocnf df ichrf muhrf’’ Cfipaf. ijsdy juafb ivc ibwtU aqy Ausdy sMgIaF kol kihx leI kuJ nhIN. iehnF qwQF qoN pfTk afp aSdfjLf lf skdy hn ik ‘‘sMjIdf sMvfd’’ qoN kOx Bwijaf hY.
qusIN iswK ivdvfno! goibMdr isMG AurP ajmyr isMG aqy Ausdy ‘pYgfm’ gruwp dIaF KfsIaF isPqF krdy ho. iswK kOm dI mukqI df ieh pYrokfr iswK ivrsy nfl PYvIkol lgf ky juiVaf hoieaf. ikwQy hY awj Auh aqy Ausdf ‘pYgfm gruwp’. asIN AudoN hI ikhf sI ik pYgfm prjIvI Kfsy vflf hY. ieh KfilsqfnI dihsLqgrdI dy Joty dy ipSzy qy qurI iPrdI iewk jUMa hY. jdoN Jotf mr igaf qF jUM afpy mr jfvygI. pYgfm gruwp df iehI hsLr hoieaf. jo goibMdr ‘nfgI rYzI’ gruwp ivcoN kfzr dI bhuigxqI lY ky inkilaf sI awj iek ivakqI hY. Auh ies GtnfkRm `qy svY aflocnfqmk qrIky nfl njrsfnI krn dI bjfie iek iswK buwDIjIvI bx ky huwibaf iPrdf hY[[[.
rfijMdr ‘rfhI’ hmlf kridaF kihMdf hY ik nkslIaF `qy 1975 qoN bfad koeI qsLwdd nhIN hoieaf, igRPqfrI nhIN hoeI aqy koeI vfrMtz nhIN. ieh inrf JUT hY. awj vI sB qoN vwzI igxqI ivc dysL dIaF jylHF ivc nkslI hn, hjLfrF vfrMtz hn aqy hjLfrF qsLwdd df isLkfr ho rhy hn. pr jykr asIN isrP pSjfb dI gwl krIey qF vI rfhI df JUT spwsLt ho jFdf hY. 1975 ivc kfmryz juigMdr isMG kflf sMiGaF nUM sLhId kr idwqf igaf aqy drsLn dusFJ nUM igRPqfr krky AusdI lwq kwt idqI geI. 1976 ivc ibkrmjIq ibwlU sfidkpur aqy guridafl isMG kflf sMiGaF nUM JUTy puils mukfbly ivc sLhId kr idwqf igaf. 1977 ivc crn isMG mfxUky nUM bfGfpurfxf Qfxy ivc qsLwdd krky sLhId kr idwqf igaf. 1980 ivc bws ikrfieaf Gol dOrfn Cy mhIinaF qwk bhuigxqI nkslI kfzr aqy smuwcI lIzrisLp vfrMtz sI aqy aSzrgrfAUNz sn. AuhnF dy GrF ivc Cfpy pY rhy sn. 1980 ivc jYml isMG pwzf nUM ibnf dwsy ihrfsq ivc rwiKaf. bilAu stfr dOrfn sfzI pfrtI dy afgU bldyv isMG mfn, jYml isMG pwzf aqy gurmIq isMG vI POj dI ihrfsq ivc rhy. bldyv isMG mfn, jYml isMG pwzf, srbjIq isMG iBwtyvwz, amrIk isMG pinafV, blvMq isMG CInf, cYNcl isMG CInf, blivMdr isMG, hrdyv bwbU aqy hor bhuq sfry sfQI KfilsqfnI dihsLqgrdF hQoN sLhId hoey.
qrlok isMG mihlFvflf aqy jrnYl isMG rsUlpur puils hwQoN sLhId hoey. ieh ilst bhuq lMbI hY. pr ho skdf ‘rfhI’ nUM kuJ bfry jfxkfrI nf hovy pr rfhI df afpxf skf jIjf, jo nkslI pfrtI df srgrm kfrkuMn hY nUM puils ny sI[afeI[ ey[ stfP jgrfAuN ivc rwK ky byqhfsLf qsLwdd kIqf, ijsnUM CzfAux leI rfhI Kud jgjIq isMG afnMd qoN isPfirsLF pvfAuNdf irhf (BfvyN iehnF df koeI asr nhIN hoieaf) jdoN iPr vI rfhI kihMdf hY ik 1975 qoN bfad iksy nkslI qy qsLwdd nhIN hoieaf qF Auh jfx buJ ky JUT bol irhf hY. Auh ikAuN JUT bol irhf hY. ies ipwCy Ausdy byeImfn ierfdy hn.
asl ivc rfhI aqy ieho-ijhy hor aijhf ikAuN kr rhy hn? pSjfb dy pyNzU Kyqr ivcoN bhuq vwzI igxqI ivc lokF ny XUrp aqy AuqrI amrIkf dy dysLF ivc prvfs kIqf hY. AuQy ieh afriQk KusLhflI leI gey sn. pr AuQoN df smfijk-siBafcfrk pirpyK iblkul vwKrf hY. iehnF dIaF jVF arD-jgIrU Drfql ivc sn qy Auh sfmrfjI swiBafcfr ivc AuzfrIaF lfAuNdy hn. sfzy prvfsI pwCmI smfj ivc jjLb nhIN ho pfey. iehnF ivc Aus cOigrdy pRqI bygfngI dI Bfvnf hY. ies pirpyK ivc iehnF dI zfiespork cyqnf ny iehnF aSdr iek mfnisk kuMTf nUM jnm idwqf hY. ijs ivcoN ieh pwCm dIaF suwK shUlqF qF Cwz nhIN skdy, pr afpxIaF jVHF nfl vI juVnf locdy hn. iesdf lfhf lYx leI rfgI, ZfzI, BfeI, siqsMgI, gfiek, iKzfrI , rfjnIqIvfn aqy buwDIjIvI pwCmI PyrIaF qy jFdy hn. mfVy moty AuQy hI iewDr AuDr iKsk jFdy hn qy qkVy zflrF, pONzF aqy XUroaF dIaF bFsxIaF Br ky muVdy hn. ies pRsMg ivc inihq svfrQF ny Bfrq ivc iswKF nfl Dwky df vfXUmSzl isrijaf hY. Auh lok hor qF kuJ nhIN kr skdy kflpink iswK sMGrsL leI pYsf Byj rhy hn. ieh ‘‘iswK-buwDIjIvI’’ zflrF XUroaF, pONzf dI ies bfrsL ivc nhfAux leI aijhy krqv krdy rihMdy hn. ieh dyKidaF rfhI ijhy, jo nf iswK hn, nf buwDIjIvI, vI mfieaf dI vgdI gMgf ivc hwQ Dox leI kdI AudfsI dy ibMb nUM nIlf krdy hn aqy kdI pfsL dy ibMb nUM kflf krdy hn, pr kfvF dy khy Zwgy nhIN mrdy. ieh swjx kih rhy hn ik nkslI jVH rihq sn. pSjfbI swiBafcfr ivc nkslIaF ny iek pUrI lihr pYdf kIqI. pfsL, lfl isMG idl, drsLn KtkV, sMq rfm AudfsI, hrBjn hlvfrvI, pfqr ijhy kvI, virafm sMDU aqy aqrjIq ijhy khfxIkfr, ajmyr aOlK aqy gursLrn isMG ijhy nftkkfr iesy lihr dI dyx hn. pSjfb ivc awj vI drjnF nftk mSzlIaF pSjfb dy ipSzF ivc srgrm hn.
aSimRqsr, ibafs aqy muwlFpur ijhy sLihrF ivc QIeytr Ausry hn. ieAuN nkslI lihr ny pUrI sfihqk swiBafcfrk lihr pYdf kIqI. pr ijnHF KfilsqfnIaF dIaF quhfzy muqfbk jVHF pSjfb dy swiBafcfr ivc pqfl qwk sn, sfihq swiBafcfr dy Kyqr ivc iek ibMdU ijMnf insLfn vI nhIN Cwz sky. jy ikqy loB lflc dI aYnk lwQy qF iehnF phfV ijhy qwQF `qy gOr kirE.
aSq ivc sfzI ‘rfhI’ aqy Aus ijhy horF nUM iehI slfh hY ik mfieaf dy lflc ivc ieh kuPr qolxf bMd kr idAu.

 

Sukhdarshan Natt’s response to Rajinder Rahi

rijMdr rfhI Auuqy pYgLfmvfd dI pRyq Cfieaf

 

suKdrsLn nwq

 

ipCly kuJ arsy qoN rijMdr rfhI dI pfsL bfry ilKI jIvnI-numf pusqk ‘‘ijwQy pfsL rihMdf hY’’ bfry kuJ bOiDk qy rfjsI hlikaF ivc iqwKI crcf qy vfd ivvfd iCiVaf hoieaf hY ijs kfrn mYN ies ikqfb nUM aqy ies sbMDI bihs dOrfn sfhmxy afeIaF kuJ ilKLqF nUM iDafn nfl piVHaf. pusqk dI sLYlI, goNd, rvfngI qy bolI vDIaf qy idlksL hY. ijs kfrn sLurUafq ivc ieh pfTkF nUM mrhUm ienklfbI kvI pfsL bfry ilKI geI iek invyklI qy idlksL pusqk jfpdI hY, pr hOlI-hOlI aqy Kfs krky sPLf 116 qoN bfad ijwQy ‘bfeI gurbIr’ nfm df iek ‘Cuipaf hoieaf icMqk’ pfqr vjoN pihlI vfr pusqk ivc hfjLr huMdf hY-qoN bfad pfTk nUM jLfihr huMdf hY ik ieh pusqk qF pfsL dI sLKLLsIaq bfry aqy pfsL dy bhfny pMjfb dI smuwcI nkslvfdI lihr bfry gMBIr sLMky KVHy krn aqy aqIq ivc ‘pYgLfm grwup’ dy nfm nfl jfxy jFdy ies dy iek Coty ijhy iQVky hoey ihwsy (ijs dI hoNd jQybMdk qOr qy krIb 16 sfl pihlF KLqm ho cuwkI hY) vwloN KfilsqfnI lihr bfry leIaF ivcfrDfrk qy isafsI pujLIsLnF dI vkflq krnf hY.
ibnF sLwk afpxy ivcfrF dI vkflq krn df hr iksy nUM pUrf hwk hY, pr rijMdr rfhI nfl kfPLI smyN qoN vfh vfsqf rihx kfrn mYN keI hor itwpxIkfrF dI rfey nfl pUrI qrHF sihmq hF ik ies pusqk ivc aqy ‘dys pMjfb’ jF ‘aMimRqsr tfeImjL’ ivc CpIaF mulfkfqF ivc pfsL dI aflocnf df jo qwq qy vyrvf hY, Auh mOilk rUp ivc rfhI dI kfZ nhIN hY. pMjfb dy nkslI DiVaF drimafn KfilsqfnI lihr dy Kfsy aqy ies vl apxfeI jfx vflI phuMc bfry bIqy ivc cldy rhy bihs ByV qoN jfxUM hr ivakqI ieh pusqk qy mulfkfqF pVH ky lfjLmI iehI khygf ik ieh qF bymOq mry ‘‘pYgLfm’’ df pRyq hY, jo rfhI nUM afpxf jLrIaf bxf ky afpxIaF aDUrIaF qy aiqRpq kfmnfvF bfry ivrlfp kr irhf hY.
pihlF kuJ gwlF ies pusqk ivclIaF rijMdr rfhI dIaF kuJ stytmYNtF bfry, ijnHF dy aDfr qy Auh pfsL qy nkslbfVI lihr dy sQfpq ibMb nUM KMzq krn leI afpxf qrk Ausfrdf hY.
pMnf 35 ‘kI pfsL dilqF dy [[[.’
iewQy suafl ieh nhIN ik iksy lyKk qoN kfhdy-kfhdy bfry ilKxoN rih igaf jF Auh hr ivsLy ‘qy ikAuN nhIN ilK sikaf, ikAuNik jLfhr hY ik hryk qoN hI bhuq sfrf kuJ ilKxoN rih hI skdf hY aqy rih hI jFdf hY. hr lyKk qoN hr ivsLy aqy hr smfijk prq bfry ieko ijhI pkV qy sMvydnsLIlqf dI AumId qy mMg byqukI hY, blik suafl hY ik koeI lyKk jo kuJ ilK sikaf jF ilK igaf, Auh iks pwDr df hY? pr rfhI bijLwd hY ik pfsL ny dilqF bfry jF pMjfb dy ieiqhfs/siBafcfr bfry sMq rfm AudfsI vFg ikAuN nf iliKaf, jdoN ik pfsL qy AudfsI iek dUjy dy pUrk hI hn.
pMnf 68 ‘pfsL dy mrn qoN bfad nkslIaF ny Aus df ibMb[[[’
iksy df sQfeI ibMb mihjL iksy DVy jF sMgTn dy bxfey qoN nhIN bxdf qy imtfey qoN nhIN imtdf, blik ies ipwCy lfjLmI kuJ Tos kfrn jF afDfr huMdy hn, jo aMqrmuKI ieCfvF qoN vwzI hwd qwk afjLfd huMdy hn. msln hr ijAuNdy iensfn dy jIvn ivc anykF cMgy qy mfVy, hF-vfck qy nFh-vfck pwK huMdy hn. Aus ivc gux qy aOgux huMdy hn. Aus dy vkqI rONa aqy sdIvI ivcfr huMdy hn. ies sB dy bfvjUd pivwqr qy AuWqm AudysL leI azolqf nfl pUrf jIvn gujLfr ky jfx vfly hr sLKLs dIaF ivakqIgq kmjLorIaF qy kiQq burIaF afdqF, kuJ qF Aus dy nfl mOky ‘qy hI mr jFdIaF hn aqy kuJ smF bIqx nfl vkq dI DuMd qy DUV `c dwbIaF jFdIaF hn, bws bcdf hY qF Aus vwloN smuwcy jIvn ivc aKLiqafr kIqf aqy Auicafieaf Aus df pivwqr, mfnvqfvfdI aqy ienklfbI jIvn AudysL! kI Blf anykF hornF vFg pfsL dy mfmly ivc vI iehI nhIN vfpiraf? qF rfhI jI nUM ies bfry KuMdk ikAuN hY?
pMnf 81-nftkkfr gursLrn isMG bfry[[[‘ikAuNik ieh pYsy vfilaF df Xuwg hY.’
agr qusIN gOr nfl pVHo, qF aijhIaF itwpxIaF kIqy jfx ipwCy CupI mfniskqf quhfQoN guwJI nhIN rhygI. jLfhr hY ik rfhI jI dy mn ivc isrPL pfsL pRqI nhIN, blik hr jfxI pCfxI jF sQfpq ienklfbI sLKLsIaq pRqI sfVf hY. Auh lohy nfl lohf kwtx vFg sUKLm ZMg nfl vwK-vwK ienklfbI sLKLsIaqF nUM iek dUjy iKlfPL vrq ky, AunHF dy sQfpq ho cuwky ibMb pRqI sLMky qy sMdyh pYdf krky, AunHF dy qy ies dy jLrIey aiswDy ZMg nfl pUrI ienklfbI lihr dy sQfpq ibMb nUM mlIafmyt krn leI KOJl irhf hY.
pMnf 83-hridafl pUMnI bfry – “iek cotI dy nkslI nUM dfrU leI glfs mMgdf vyK ky mYnUM hfsf af irhf sI.”
mrhUm hridafl pUMnI vrgy sfdf bjLurg pyNzU kfmryz AuWqy-jo gLrIbI dfavy drvysLF vFg afpxf aMqm vkq gujLfrdf hoieaf rfhI horF dI mihmfn invfjI leI hI Kyq ‘c iglfs lwBdf iPr irhf sI – rijMdr rfhI vrgy cMt bMdy nUM hfsf afAuxf iblkul suBfivk hY, ikAuNik kfmryz pUMnI nf qF nkslI lihr dy nfm ‘qy rfhI vFg afpxy leI nfm qy nfmf Kwt sikaf, nf dysL ivdysL dy tUr lf sikaf aqy nf gwlbfq dOrfn cMzIgVH pRYs klwb ‘c iljf ky bfeI gurbIr vFg rfhI jI nUM Jwg vflI TMzI bIar dy mwG pysL kr sikaf!
ienklfbI lihr dy kfmryz pUMnI vrgy iswD pwDry nINh dy pwQrF bfry gwl kridaF, hr afDuinkqfvfdI qy Auqr afDuinkqfvfdI nUM hwsx df pUrf hwk hY. AuNJ ieh sfdy lok hI sfzf ieiqhfs qy bIiqaf kwlH hn aqy rfhI nUM “myrf dfigsqfn” ivc drj ieh avfr khfvq Xfd rwKxI cfhIdI hY-”jy qusIN bIqy AuWqy ipsqOl nfl golI clfEgy, qF BivwK quhfnUM qop nfl PuMzygf.”
pMnf 95 – jsvMq KtkV qy pfsL dI qulnf – ‘jsvMq aiq jjLbfqI bMdf sI, ijs ny ‘akfl qKLq dI vfr’ dI isrjxf kIqI sI qy afpxI kOm nfl KVHn dI jLuarq kIqI sI[[[‘
smuwcI ienklfbI lihr nUM BMzx dy mnorQ nfl rijMdr rfhI, iewk ienklfbI sLKsIaq nUM dUjI iKlfPL vrqidaF hoieaF vI, ies pwKoN pUrI qrHF huisLafr hY ik aijhf kridaF Aus vWloN dUjy kfmryz nUM ikqy hF-pwKI pfqr vjoN AuBfrn vrgf ‘gunfh’ nf ho jfvy. ies leI Auh pfsL dy mukfbly jsvMq nUM AuicafAux leI jsvMq KtkV bfry Aukq pRsLMsfmeI itwpxI krdf hY, pr ieh ilKx sfr hI aglIaF sqrF `c Auh ‘ies aiq jjLbfqI bMdy’ bfry ieh sfihqk inrxf (drasl Pqvf) dyxf vI nhIN Buwldf-”jsvMq, PMzr JotIaF nUM guqfvf rlfAuNdf iPr irhf sI. Aus df pYr cMgy amlIaF vFg jF ncfrF vFg AuWT irhf sI.” pMnf 88-bilAU stfr aprysLn bfry pfsL dy qQf kiQq ruKL qy itwpxI kridaF[[[“jd koeI lyKk, klfkfr afpxI kOm dy drd qoN awKF mIt lYNdf hY qF Aus dI nYiqk mOq insicq ho jFdI hY.”
ibnfsLwk afm ibafn vjoN ieh stytmYNt pUrI qrHF shI hY, pr suafl hY ik kI ‘bilAU stfr’ nUM smuwcI kOm df drd mMnx bfry AudoN vI qy hux vI pMjfb dy buwDIjIvIaF ivc afm sihmqI sI jF hY? kI ‘iswK iek kOm hn?’ jF ‘kI KfilsqfnI lihr, swcmuwc koeI kOmI mukqI dI lihr sI?’ afid bfry hux vI koeI afm sihmqI hY? drasl Aukq stytmYNt dy jLrIey rijMdr rfhI sucyq ZMg nfl ‘bfeI gurbIr’ mfrkf ivcfrF nUM Dwky nfl pMjfb dy bOiDk vrg dy srbmfnq ivcfr bxf ky pysL krn dI bOiDk sfijLsL kr irhf hY.
hF, Aus vwloN ieh not kIqf jfxf jLrUr shI hY ik pMjfb lok siBafcfrk mMc dI sQfpnf dy dOr ivc ijwQy ieh pihlkdmI lYx vflf surK ryKf gruwp nf isrPL pfsL, AudfsI jF jsvMq KtkV nUM, blik afpxy pYrokfrF qoN ielfvf hor iksy nUM vI ienklfbI smJx jF mMnx leI iqafr nhIN sI; AuWQy surKL ryKf qy nfgI rYzI gruwp-dovF dI isafsI smJdfrI BfvyN kihx nUM hkUmq qy KfilsqfnIaF-dovF df ieko brfbr ivroD krn dI sI, pr aml ivc Auh KfilsqfnI dihsLqgrdF nUM dusLmx nMbr iek smJdy sn. iesy ieko ijhI smJdfrI ny hI AunHF vwloN Aus mOky ‘’jbr qy iPrkfpRsqI ivroDI PrMt’ nF dI jQybMdI ivc iekwTy kMm krn aqy bfad ivc kuJ vlL Pyr pf ky ieko rfjsI DVy ivc iekjut ho jfx df rfh pwDrf kIqf.
awj ienHF DiVaF dI ies bdlI hoeI sPLbMdI ivc ‘surKL ryKf’ df mOjUdf sMpfdk kf[ jspfl jwsI afK skdf hY ik surKL ryKLf DVy dI Aus vkq dI pfsL sbMDI phuMc leI mYN jvfbdyh nhIN hF. iesy qrHF awj kf[ amolk isMG jF jLorf isMG nsrflI kih skdy hn ik Aus vkq aijhy inrxy sfzy guwt dy muKI kf[ surjIq BwtI dy hI sn aqy asIN qF isrPL AunHF nUM pRcfrn qy lfgU krn vfly anusLfsq pfrtI vrkr hI sF. AuNJ jykr awj Auh swcmuwc aijhf kuJ kihMdy hn qF ieh AunHF vloN afpxI ijLMmyvfrI qoN munkr hox aqy afpxI Aulfr isafsI smJdfrI Auqy prdfposLI krn vflI gwl hI hovygI. aj jdoN ieh sfQI, pfsL qy AudfsI bfry huwb ky lMby-lMby jjLbfqI BfsLn krdy hn, qF ienHF nUM lfjLmI qOr ‘qy KuwlHyafm Aus vkq dI afpxI Aus Aulfr smJdfrI bfry iemfndfrI nfl svY-alocnf vI krnI cfhIdI hY.
pMjfb smwisaf aqy dihsLqgrdI dy suafl ‘qy Aus vkq sfzI phuMc (asIN-jo AudoN kfmryz hfkm isMG smfEN dI agvfeI ivc ‘ieMzIan pIpljL PrMt’ dy bYnr hyT srgrm sF) Aukq gruwpF nfloN buinafdI qOr ‘qy vwKrI hox kfrn BfvyN ies pusqk ivc rfhI ny sfnUM ikDry vI afpxy iswDy jF aiswDy hmly df insLfnf nhIN bxfieaf pr ikAuNik ieh pusqk smuwcqf ivc sfzy isrmOr ienklfbI kvI pfsL, sfzI lihr aqy sfzI ivcfrDfrf nUM hI kithry ivc KVHf krn df Xqn kr rhI hY, ies leI ies sbMDI afpxf ruKL qy pwK spwsLt krnf asIN jLrUrI smJdy hF.
asIN ieh vI mihsUs krdy hF ik awj mfrksvfd nUM iek AudfrvfdI XUrpI ivcfrDfrf krfr dyx vfly dilqvfd, ajmyrvfd qy AuWqr afDuinkqfvfd dy nvyN sjy pYrokfr sRI rijMdr rfhI nUM, bIqy ivc afpxy kfmryz rih cuwkx AuWqy sLfied hux nmosLI qy pCqfvf vI jLrUr ho irhf hovygf, pr ies df PLYslf ajy afAuNdy vkq ny krnf hY ik kI ieh nmosLI rfhI nUM afpxy bIqy kfmryzI jIvn dy ivcfrF/amlF bfry JwlxI pYxI hY jF jo kuJ Auh hux ilK qy kr irhf hY, Aus nUM lY ky!
AuNJ ies pusqk nUM lY ky ijs bihs dI sLurUafq hoeI sI, hux Auh mihjL ies pusqk qwk hI sImq nhIN hY. mfrksvfd nUM ‘pwCm dI AudfrvfdI iPlfsPI’ krfr dyx, kimAUinst lihr qy jmfqI sMGrsL dy sMklp nUM gMBIr ivkfrgRsq qy apRMsgk krfr dyx aqy jfq, Drm qy kOmI/nslI siBafcfr dy muwidaF nUM hI awj dy muwK muwdy sfbq krn dy XqnF ‘coN spwsLt qOr ‘qy jLfihr hY ik ieh smuwcI phuMc koeI nvIN jF invyklI smJdfrI nf ho ky, pwCm ivcoN hI AuBry ‘AuWqr afDuinkqfvfd’ df hI crbf hY, ijs nUM ienHF swjxF vwloN pMjfb ivc kfPLI dyr nfl AudoN pRcfrn dI nfkfm koisLsL kIqI jf rhI hY, jdoN Kud afpxI jMmx BoNie XUrp ivc ieh afpxI iKwc qy afBf guaf cuwkf hY, sLfied iesy leI rfhI aYNz kMpnI bfry ilKidaF srdfrf isMG mfhl nUM ikDry agr PUkoXfmf cyqy af jFdf hY, qF ieh Kfh-mKfh dI cFdmfrI nhIN, blik iesy ipwt rhI ivcfrDfrf df hI iek pRsMg hY.
mYN mihsUs krdf hF ik jsvIr smr vloN ies bihs sbMDI ilKI itwpxI aqy ‘aMimRqsr tfeImjL’ nUM ilKI lMbI icwTI (smr ny pMjfb tfeImjL nUM ieh icTI hux Cfpx dI bynqI kIqI hY) ivc vwK-vwK sbMDq swjxF nfl kIqIaF mulfkfqF dy afDfr `qy rfhI dI ies pusqk, ieMtrivAU (dys pMjfb) aqy pRqIkrm (aMimRqsr tfeImjL) ipwCy sfbkf pYgLfm guwt dy isDFqkfr sRI ajmyr isMG dy idmfgL qy klm hox dy qwQ nUM ijvyN bfKLUbI pRmfxq kIqf hY, Aus bfry iPlhfl hor vDyry ilKy jfx dI jLrUrq nhIN. hF, aYnf jLrUr kihxf cfhuMdf hF ik kimAUinst icMqk qoN iswK buwDIjIvI bxn dy ies ipClKurI sPLr dOrfn kfmryz goibMdr isMG AurPL srdfr ajmyr isMG ny isrPL afpxy aslI nfm nUM hI nhIN, blik afpxI mUl ivcfrDfrf nUM vI pUrI qrHF iqlFjlI dy idwqI hY. aijhf hox kfrn hux ieh bihs kimAUinstF jF ienklfbIaF dy dfiery dI iksy aMdrlI bihs dI bjfey, lkIr dy afr pfr ivroDI dfrsLink qy isDFqk QiVHaF AuWqy KVH ky vwKo-vwKrI BfsLf ‘c gwl kr rhy ivroDIaF ivclI bihs bx cuwkI hY. jLfhr hY ik kimAUinst vjoN Dfrimk Gwt igxqI iPLrky dy msilaF aqy smwisafvF bfry ivcfrnf qy ZuwkvIN nIqI GVnf, qF jo AunHF nUM buinafdI smfijk qbdIlI leI cwl rhI ienklfbI-jmhUrI lihr df aMg bxfieaf jf sky-hor gwl hY, pr iswK buwDIjIvI bx ky kimAUinst ivcfrDfrf dy apRMsgk hox bfry itwpxIaF krnf iblkul vwKrI gwl hY. afpxy Dfrimk mUlvfdI smfijk aDfr nUM kimAUinstF iKlfPL Auqyijq krn leI iksy ipCfKVI iswK buwDIjIvI vwloN kimAUinjLm qy mfrksvfd nUM pdfrQvfdI qy nfsiqk ivcfrDfrf krfr dy ky rwd kr dyxf hI sB qoN BfrI dlIl bx skdI hY. Aus nUM vDyry brIkIaF ivc pYx dI qF sLfied jLrUrq hI nhIN!
iek pRclq muhfvrf hY- ‘ieh nf vyKo kOx kihMdf hY, sgoN ieh vyKo ik kI kihMdf hY.’ pr mYN jdoN pihlI vfr ieh muhfvrf piVHaf-suixaf, AudoN qoN hI ies nUM kdy vI hjLm nhIN kr sikaf, ikAuNik mfieaf dy loBI Drm pRcfrkF dy mUMhoN moh mfieaf dy iqafg dIaF gwlF, byeImfn lIzrF dy mUMhoN iemfndfrI dIaF isPLqF aqy cIcI nUM lhU lf ky sLhId khfAux vfly bVboilaF vwloN mfrIaF jFdIaF bhfdrI dIaF zINgF, mYnUM hmysLf hfsohIxIaF qy byqukIaF jfpdIaF sn/hn. so mYN ies muhfvry nUM bdl ky afpxI shUlq leI ieMJ bxf ilaf sI-‘isrPL iehI nf vyKo ik kOx kihMdf hY qy kI kihMdf hY, blik ieh vI vyKo ik Auh jo kihMdf hY, ikAuN kihMdf hY?’ afpxy bxfey ies muhfvry jF PfrmUly muqfibk jd mYN rijMdr rfhI dI rUh ‘qy kfbjL hoey s[ ajmyr isMG nUM inrKdf-prKdf hF, qF Aus dy ipCokV dy mwdynjLr Aus dy ajoky kQnF aqy itwpxIaF AuWqy mYnUM swcmuwc bhuq hYrfnI huMdI hY.
ajmyr isMG dy bIqy dy aqy awj dy ivcfrF jF smJ dI qulnf krn qoN myrf Bfv ieh nhIN ik smF bIqx nfl iksy dy ivcfrF ivc pRIvrqn jF moV af hI nhIN skdf. aijhf hoxf iblkul suBfivk hY aqy hryk nfl Gwt jF vwD aijhf vfprdf hI hY. pr agr ieh pirvrqn, sbMDq ivakqI dy amlI anuBvF qy ivcfrF dI prpwkqf df hF-pwKI nqIjf hY, qF jIvn dy vwK-vwK pVfvF ivwc Aus dI soc qy syD df grfPL bxfAux dI sUrq ivc gRfPL dI ryKf hyTF qoN sLurU ho ky iek mulfiem cfp dy rUp ivwc inrMqr AuWpr vwl AuTdI njLr afvygI. jdoN ik s[ ajmyr isMG dy mfmly ivc gwl ies qoN iblkul Ault hY. Aus dI soc qy syD dI gRfPL ryKLf iKwcy jfx qy quhfnUM Aus ivc hYrfnIjnk moV qy iqwKy Auqrf cVfa njLr afAuxgy, jo Aus dI ivcfrk pirpwkqf nUM nhIN, blik hr vkq Aus dy ivcfrF qy smJdfrI dI zfvFzolqf qy Aulfrpuxy nUM jLfihr krdy hn. msln Aus df jnm qy pflx posLx zUMGy iswK sMskfrF vfly akflI dl dy pwky smrQk KFdy pINdy pyNzU DnfZ jwt pirvfr ‘c hoieaf. pMjfb ivc nkslbfVI lihr dy AuBfr qy hiQafrbMd aYksLnF qoN pRBfivq ho ky Auh 1970 dy awD ivc anykF hornF pVHy ilKy nOjvfnF vFg afpxI ieMjInIairMg dI izgrI aMqm sfl ‘coN awDvfty Cwz ky lihr ‘c kuwd pYNdf hY aqy sI[ pI[ afeI[ (aYm[ aYl[) ivc sLfml ho jFdf hY. pr jldI hI pfrtI iBafnk puils dmn df insLfnf bx jFdI hY. Auh KLud vI pfrtI iltrycr iljFdf PiVaf jFdf hY. puils dmn df isLkfr huMdf hY, pr puils vwloN pihlI pysLI qy ilaFdy jfx mOky hI pfrtI dy gurIlf dsqy vwloN puils pfrtI AuWqy hmlf krky afjLfd krvf ilaf jFdf hY. afjLfd hox qoN bfad Auh anykF hornF kfmryzF vFg vihsLI hkUmqI dmn, KVoq qy twut Puwt df isLkfr ho rhI afpxI ienklfbI pfrtI nUM ies musLikl siQqI ‘coN bfhr kwZx df rfh nhIN cuxdf, blik BFjvfdI hox df sbUq idMidaF jldI hI sI[ pI[ afeI[ (aYm[ aYl[) nUM mfarkybfjL kihx, ies dI sQfpnf nUM hI pRvfn nf krn qy ies dI ienklfbI lIzrisLp nUM BMzx ‘c lwgy nfgI rYzI guwt ivc jf sLfml huMdf hY. krIb 10 sfl ieh nfgIrYzI DVy dI ‘buinafdI qOr qy drusq ienklfbI lIh’ dy soihly pUry jLor nfl gfAuNdf hY aqy sI[ pI[ afeI[ (aYm[ aYl[) iKlfPL zt ky isafsI cFdmfrI krdf hY. aMq 1981-82 ivc nfgIrYzI DVy qoN vwK ho ky Auh afpxf nvF ienklfbI DVf kfiem kr lYNdf hY. qd kuJ sfl Auh afpxy sfbkf pfrtI lIzrF nUM ‘sohI-Tfxf KudpRsq joVI’ qy ‘afriQkqfvfdI ijwlx ‘c PsI Bjn mMzlI’ krfr dy ky BMzdf hY, qF jo kfzr nUM itkf ky rwiKaf jf sky. aMq jd isafsI idsLfhIxqf kfrn Aus dI pfrtI tuwtxI-iKMzxI sLurU ho jFdI hY, qF afpxy aflockF df mUMh bMd krn leI Auh dysL ‘c ienklfb ilafAux dI pUrb-sLrq vjoN Bfrq dy kyNdrIikRq rfj nUM anykF kOmI rfjF ivc qoVn aqy kimAUinstF vwloN ibnF Cot dysL ’c cwl rhy sfry ‘kOmI mukqI GolF’ dI ibnF sLrq hmfieq dI nIqI lY afAuNdf hY, ijs ivc ipCfKVI KfilsqfnI dihsLqgrd lihr dI hmfieq krnf vI sLfml hY. jd rukx dI bjfey ies nvIN nIqI dy bfvjUd Aus dI agvfeI hyTlI pfrtI df iKMzfa sgoN hor iqwKf ho jFdf hY aqy pUrbI XUrp qy sovIaq sMG dy Zih ZyrI ho jfx kfrn sMsfr Br ivc smfjvfd qy mfrksvfd dI pRsMgqf aqy sfrQkqf bfry hI suafl AuWTx lwgdy hn, qF Auh kyrlf dy iek afpxy vrgy qfloN KuMJy nkslI nyqf ky[ vynUM nfl iml ky dysL ivc kyNdrIikRq kimAUinst pfrtI dI hoNd nUM hI cuxOqI idMdf hY. mjLdUr jmfq nUM afpxy ienklfbI sfDn qy ihrfvl qoN vFJf krn leI Auh dysL ivc kOmF AuWqy aDfrq drjnF afjLfd kimAUinst pfrtIaF bxfAux df QIiss pysL krky afpxy bcy Kucy kyNdrI sMgTn nUM vI BMg krvf idMdf hY. qd Auh afpxy leI qy afpxy ‘pYgLfm’ DVy leI mihjL KfilsqfnI aMdoln dy rfh drsfvy, slfhkfr qy vkIl vflI BUimkf qYa krdf hY. pr afp muhfry qy mfrKory KfilsqfnI toly ies kfmryz dIaF muPLq dIaF slfhF vI lYx leI iqafr nhIN huMdy, Aus qoN syD lYxf jF gwl nUM mMnxf qF dUr irhf. qd ieh AunHF nUM afpxI pfrtI rfhIN amlI qOr ‘qy imsflI aqy ZuwkvyN hiQafrbMd aYksLn krky pRyrq krn df nvF QIss pysL krdf hY. ijs dy qihq ieh nkslbfVI gurIlf Pors dy nfm hyT afpxy kuJ nOjvfn kfrkuMnF nUM hiQafrbMd aYksLnF leI pRyirq krdf hY aqy muwK qOr ‘qy srkfrI jfiedfd nUM afpxy hmly df insLfnf bxfAux dy nF ‘qy inwky-moty aYksLn krvfAuNdf hY pr rojLfnf drjnF kqlF, bMb DmfikaF qy mukfbilaF dy afdI ho cuwky pMjfb ivc ies dy DVy dIaF ienHF mfmUlI vfrdfqF df noits KfilsqfnIaF vwloN qF kI, afm jnqf vwloN vI nhIN ilaf jFdf. hF, ieh Bfxf jLrUr vfprdf hY ik ingfh ‘c af jfx ‘qy puils nkslbfVI gurIlf Pors dy nF ‘qy srgrmI kr rhy ies dy DVy dy kuJ nOjvfnF nUM cuwk ky awqvfdIaF dy nF ‘qy hI JUTy puils mukfbly ‘c mfr mukfAuNdI hY. ies swt nfl ajmyr isMG df bicaf Kuicaf sMgTn vI crmrf jFdf hY.
qd KLqrf muwl lY ky idRVqf nfl afpxI ies nIqI nUM jfrI rwKx jF ies gLlq nIqI nUM dlyrI nfl rwd krky muV ienklfbI jmfqI sMGrsL dy rfh pYx dI bjfey, ieh Cuipaf icMqk puils vwloN Kud Aus qwk awpV jfx dI sMBfvnf vyK ky amlI rfjsI srgrmI dy mYdfn qoN hI bfhr iqlk jFdf hY. bcy Kucy pfrtI kfrkuMnF vwloN lwB lBf ky Aus qwk phuMc krn aqy ieh puwCx ‘qy ik ‘hux awgoN kI krnf hY?’ Aus df jvfb hY ik ‘mYN hor kuJ nhIN dws skdf. mYN hux ieh pfrtI nhIN clf skdf. mYnUM mfPL kro. quhfnUM jo TIk lwgdf hY, AuhI kro.’ qd Auh kfPLI dyr KfmosL qy gupq rih ky afpxf kuJ inwjI bMnH suwb krdf hY. Pyr pysL ho ky afpxf ZfeI-iqMn dhfky purfxf kys inptfAuNdf hY qy kfnUMnpsMd nfgirk bx ky 32 sflF bfad afpxy ipMz gyVf mfrdf hY. AuWQy pwqrkfr Aus nUM puwCdy hn-awj kwlH kI kr rhy ho? qF Auh mfsUm ijhf jvfb idMdf hY-‘mYN gurbfxI df aiDaYn kr irhf hF.’ ies ipwCoN Auh aKLbfrF ‘c lyK ilK ky, bfdl-tOhVy nUM jsvMq kMvl mfrkf ibn-mMgIaF slfhF dyx lwgdf hY. ‘vIhvIN sdI dI iswK rfjnIqI’ qy ‘ikq ibD rulI pfqsLfhI’ nfmk ikqfbF ilK ky, afpxf kfieaf klp krdf hY aqy kimAUinst dI bjfey iswK buwDIjIvI dI klgLI sjf ky sfhmxy afAuNdf hY. Auh iek pfsy dljIq isMG ibwtU dI agvfeI hyTly pMc pRDfnI dl dy slfhkfr df ruqbf mfxdf hY aqy dUjy pfsy rijMdr rfhI dy nF ‘qy pfsL qoN afrMB krky, nkslbfVI lihr, kOmFqrI kimAUinst lihr qy mfrksvfd iKlfPL golIbfrI krdf hY.
AuNj ies sLKLs dI vwzI KfsIaq ieh vI hY ik ies ny mwuZ qoN ijLMdgI ivc sLfied kdy vI qy koeI vI aihm kfrj iswDf afpxy aslI nfm ‘qy jF afpxy AuWqy ijLMmyvfrI lY ky nhIN kIqf. blik ieh sdf hI iksy hor nUM afpxf mohrf bxf ky vrqdf irhf hY. kdy Aus ny afpxf mohrf mflivMdr mflI nUM bxfieaf, kdy nvdIp ibwtU nUM, kdy kysr CfjlI nUM, kdy dljIq ibwtU nUM qy jF Pyr hux rijMdr rfhI nUM. bIqy ivc jdoN Auh hfly rUposL pulItIkl afrgynfeIjLr sI, clo AudoN qF Aus vwloN iksy jnqk afgU dy nfm ‘qy afpxI gwl kihx dI koeI quk mMnI jf skdI hY, pr hux jdoN Auh kfnUMnpsMd sLihrI, iswK buwDIjIvI qy kflm lyKk vjoN cMzIgVH ivKy snmfnq sLihrI vjoN jIvn gujLfr irhf hY, qd Aus vwloN afpxI bMdUk iksy rfh jFdy rfhI dy moZy qy rwK ky clfAux dI BlF kI quk hY? kI Auh jvfbI hmly qoN bcx leI ‘mhFBfrq’ ivcly isLKMzI nfm dy pfqr vFg rijMdr rfhI nUM Zfl vjoN vrq irhf hY? rijMdr rfhI dI crcf aDIn pusqk ivc vI aslI nfvF nfl AulIky bfkI qmfm pfqrF qoN Ault isrPL AuhI hY, ijs nUM “bfeI gurbIr” dy nklI nfm nfl pysL kIqf igaf hY. kI ieh iemfndfrI qy dlyrI dI kmI hY jF Aus aMdr bYTf koeI purfxf zr, hIx Bfv jF mnoivkfr-jo hux vI Aus nUM afpxI aslI pCfx nfl sfhmxy afAuxoN htk irhf hY?
dUjy pfsy pfsL hovo jF sMq rfm AudfsI, nftkkfr gursLrn isMG hovy jF jsvMq KtkV – AunHF afpxI ijLMdgI ivc hr kMm, KwulHyafm afpxy nfm ‘qy kIqf hY. AunHF afpxy kIqy df muwl vI cukfieaf hY qy bxdf mfx vI pfieaf hY. jIvn ivc ienHF dIaF kI pRfpqIaF rhIaF aqy ikhVIaF kmIaF, ies df inqfrf krn leI pMjfb nUM BivwK dy ienHF qoN vDyry smrQfvfn icMqkF qy ivcfrvfnF dI AuzIk hY. vkq dy nfl nfl afpxf rMg bdldy rihx vfly ajmyr qy rfhI vrgy lok ienHF df mulFkx krn leI ZuwkvyN smIiKafkfr nhIN hn. pMjfbI khfvq hY-’suwcy moqIaF dI pCfx hMs hI kr skdy hn, bgly nhIN!’

 

 

 

Jasvir Samar’s critique of Khalistan

lVI joVn leI dyKo lyK pwS hox dw mqlb

 

^wilsqwnI hox dw mksd

 

jsvIr smr

 

hux zwihr ho igAw hY ik Swier pwS bwry crcw ivSyS mksd qihq clweI geI sI[ ^wilsqwnIAW dw mulMkx, byS`k, ienHW dy kMmW-kwjW qoN hI hoxw hY pr ies p`KoN ieh burI qrHW mwr Kw gey hn[ ienHW dI kwrguzwrI au~qy motI ijhI ingHw vI mwrIey qW pqw l`gdw hY ik  ienHW v`loN h`QW nwl id`qIAW gMFW qW dMdW nwl vI nhIN Ku`lHxIAW[

 

ies pRsMg ivc Ajmyr isMG dw izkr krnw cwhWgw[ mYN q`QW dy AwDwr ‘qy, Aqy rwijMdr rwhI qy Ajmyr isMG nwl mulwkwqW krn ip`CoN ies nqIjy ‘qy pu`ijAw hW ik ieh Kljgx Aqy Gcolw drAsl Ajmyr isMG v`loN pwaux dw Xqn kIqw igAw hY[ auNj vI syvwmukqI dI aumry hux ies S^s nMU cMgw kMm l`B igAw hY[ ^wilsqwnIAW nMU nwiek is`D krn leI ieh S^s krnw-kihxw qW bhuq k`uJ cwhuMdw hY, kimauinstW nMU vI bhuq ku`J pu`Cxw cwhuMdw hY pr ^wilsqwnIAW dIAW kIqIAW kmweIAW vwr-vwr auhdy rwh dy roVy bx rhIAW hn[ ieh roVy cugidAW auhdw swh Pu`ilAw ipAw hY[

 

dUjy, auhdy ipCokV dw kMbl auhdw KihVw nhIN C`f irhw[ Swied iesy kr ky hux auhnMU isDWqk crcw vI rwijMdr rwhI dy auhly, luk-luk ky krnI pY rhI hY[ auhdI ieh mjbUrI spSt ids rhI hY ijs dI crcw A`gy c`l ky krWgw[

 

ij`QoN q`k ^wilsqwnIAW v`loN sMvwd rcwaux jW bihs clwaux dw svwl hY, aunHW dw rv`eIAw is`KI dy mUloN ault sI[ ieh g`l ^wilsqwn p`KI smwj SwsqrIAW ny vI icqwrI hY[ jhWgIr ny gurU Arjn dyv nwl sMvwd ivc pYx dI QW aunHW dI BOqkI hoNd Kqm kIqI ikauNik auh gurU jI nwl m`Qw lwaux jogw hY hI nhIN sI Aqy ^wilsqwnIAW ny vI ieho ku`J Awpxy ivcwrDwrk ivroDIAW nwl kIqw[

 

is`K rIq muqwbk ivroDIAW nwl ivcwrDwrk qOr ‘qy iBVnw huMdw hY Aqy iQaUrYtIklI Awpxy-Awp nMU supIrIAr is`D krnw huMdw hY[ aunHW nMU mwrnw nhIN huMdw[ ieh ivcwr iksy hor dy nhIN, ^wilsqwn p`KI smwj SwsqrI pRo. BuipMdr isMG (pMjwbI XUnIvristI, pitAwlw) dy hn[

 

gurU nwnk dyv ny is`DW nwl gosit rcw ky Awpxy ivroDIAW nMU KdyVn dI iprq pweI sI, pr ^wilsqwnIAW ny gurU nwnk dyv dI ies iprq nMU A`D ivcwilEN v`F su`itAw Aqy ivroDIAW nMU ic`q krn leI ‘gosit’ dI QW ‘golI’ vrqI[ Ajmyr isMG Awp mMndw hY ik sMGrS cwhy ijho ijhw mrzI hovy, b`uDIjIvIAW nMU Cot dyxI huMdI hY[ hux auh kih irhw hY ik kimauinstW nMU bihs dw AiDkwr hwsl krn leI isr dyxy pYxy sn[…kimauinst, ^wilsqwnIAW v`loN inSwnw bxwey geyy mzlUmW dI rwKI leI isr hI qW dy rhy sn[

 

hux bihs leI qhU hoey ^wilsqwnIAW dI Awpw pVcol au~qy Jwq qoN pihlW ‘is`K sMGrS’ bwry Ajmyr isMG dy ivcwrW ’qy Jwq pwauNdy hW[ ies nwl ie`ko Aqy Aw^rI g`l dI sUh iml jwvygI ik ieh Kljgx Aqy Gcolw pwaux ip`Cy auhdw mksd kI hY Aqy ikauN hY[ pwS dy kql qoN isr& Cy mhIny pihlW (sqMbr 1987) auh ilKdw hY:

 

Asl ivc is`K jnqw nMU ieh g`l smJwaux qy jcwaux dI loV hY ik is`K sm`isAw dw AslI h`l BwrU is`K vsoN vwlI is`K irAwsq (jW Kwilsqwn) nhIN, sgoN smwijk qy rwjsI FWcy dw mukMml jmhUrIkrn hY[ iek ^ry ArQW ivc jmhUrI lIhW ’qy ausry pMjwb AMdr is`KW smyq swry Dwrimk vrgW dy lok “AzwdI dw in`G” mwx skdy hn[ jdik gYr-jmhUrI buinAwdW ’qy ausrI BwrU is`K vsoN vwlI A`frI is`K irAwsq (Kwilsqwn) AMdr vI Awm is`K jnqw gulwmI dy nrk qoN Cutkwrw hwsl nhIN kr skygI[

 

is`K homlYNf bwry Ajmyr isMG dw ieh pVcolvW nukqw-ingHw hY[ ^wilsqwn bwry aus dy ies qrHW dy bhuq swry ivcwr hn jo auhny v`K v`K smyN pRgt kIqy[ ieh ivcwr auhdy hux vwly ivcwrW qoN mUloN hI ault hn[ auhdI ieh mjbUrI smJx leI auhdy ipCly ‘pYNfy’ au~qy au~fdI nzr mwrnI TIk rhygI[

 

1992 ivc Awpxy pYZwm gru`p dy ^wqmy qoN bwAd 1994 dy nyVy-qyVy auhny rvwieqI AkwlIAW nMU m`qW idMdy lyK A^bwrW ivc Cpvwauxy SurU kIqy[ Asl ivc kimauinst lIh C`fx ip`CoN ieh auhdw ipClI aumr leI kIqw jw irhw bMnH-su`b Bwv jugwV hI sI[ syvwmukqI dI ies aumry auhnMU ^wilsqwnI l`B vI pey ijhVy bODk kMgwlI dy BMny hoey sn[ nqIjw?…nwm Aqy nwmy p`KoN hux auhdIAW pMjy auNglW iGau ivc hn[ auhdIAW purwxIAW ilKqW d`s hI rhIAW hn ik ^wilsqwn nwl auhdw lwgw-dygw ikMnw ku hY! auhdy nwl lMmI in`jI mulwkwq qoN vI iehI g`l au~Br ky swhmxy AweI sI!!

 

hux ^wilsqwnIAW dI Awpw pVcol au~qy Jwq pwauNdy hW[ ieh pVcol dljIq isMG ib`tU dy nW hyT Cpy ikqwbcy ‘Biv`K iPr vI swfw hY’ ivc kIqI geI hY[ ies ikqwbcy dw ilKwrI iksy vI lihr dI kwmXwbI leI pMj SrqW lwzmI d`sdw hY[…

 

1) lihr dw p`K inAweIN hovy

2) lihr dw inSwnw qy pRogrwm drusq hovy

3) BrosyXog qy kwbl lIfriSp hovy

4) mzbUq jQybMdI hovy

5) lokW dI hmwieq hwsl hovy

 

au`pr Ajmyr isMG Awp ilK cu`ikAw hY ik gYr-jmhUrI buinAwdW ’qy ausrI BwrU is`K vsoN vwlI A`frI is`K irAwsq (^wilsqwn) AMdr vI Awm is`K jnqw ZulwmI dy nrk qoN Cutkwrw hwsl nhIN kr skygI[

 

jy A`frI is`K irAwsq hwsl krky vI is`KW ny Zulwm hI rihxw hY qW ies lVweI dw p`K inAWpUrn iks qrHW hoieAw! 

 

dUjI bwry ienHW dI AwpxI it`pxI hY ik Tos pRogrwm, Xojnw jW rxnIqI nhIN GVI geI[ Awp muhwrwpx vD igAw[ isDWqk qy isAwsI syD AxgOlI rih geI[

 

qIjI bwbq iliKAw hY ik lIfriSp dI hwlq bhuqI qs`lIb^S nhIN rhI[

 

cOQI bwry hwlq izAwdw hI mMdI iliKAw hY[

 

pMjvIN bwry rwie pRgt kIqI geI hY ik lokW nMU dlIl nwl kwiel krn dI bjwie ey.ky. sMqwlI dI dihSq nwl cu`p krvwaux dI D`kV ibrqI kwrn is`K sMgqW nwl suGV sMvwd Aqy rwbqw kwiem nhIN ho sikAw[

 

^wilsqwnIAW bwbq ieh ^wilsqwnIAW dw lyKw-joKw hY…

 

rqw ku ruko! Aqy ieh it`pxI vI pVHo:

 

KwVkUAW dI v`fI igxqI sdwcwrk imAwrW nMU kwiem nhIN r`K skI[ bMdUk dy zor Dn augrwaux, ies Dn dI vrqoN AwpxI in`jI AYSo-ieSrq jW zmIn-jwiedwd KrIdx leI krn dy doS Awm l`gy[ smwj suDwr lihr qihq KwVkU dsiqAW dw lokW pRqI vrqwau puls vrgw ho inbiVAw[

 

ieh it`pxI vI iksy mu^wiL& dI nhIN blik ^wilsqwn smrQk dI hI hY[

 

pwS Aqy aus dy swQI ienHW mu`idAW nMU AwDwr bxw ky hI qW ^wilsqwnIAW dI nukqwcInI kr rhy sn! Asl mu`dw styt Aqy sMgq ivckwr iv~Q r`Kx dw sI[ ^wilsqwnIAW dI lVweI ivc sMgq ndwrd hI hY[…ie`Qy ieh g`l d`sxI zrUrI hY ik au~pr id`qI it`pxI Aqy ikqwbcy ‘Biv`K iPr vI swfw hY’ dw Asl lyKk koeI hor nhIN, Ajmyr isMG hY[ ieh g`l auhny myry nwl mulwkwq dOrwn mMnI hY[

 

drAsl ^wilsqwnIAW au`qy iksy vI iksm dw koeI kuMfw nhIN sI[ ^wilsqwnIAW bwbq nkslvwdIAW Aqy pYZwmvwdIAW ivckwr &rk dw nukqw vI ieho sI[ nkslvwdIAW ny ienHW (^wilsqwnIAW) nMU styt dy h`k ivc Bugq rhy grdwn ky mu^wl&q kIqI[ pYZwmvwdIAW nMU ieh ‘kOmIAqW dI ivgVI hoeI lVweI’ lgdI sI pr ivgVI hoeI ieh lVweI kdI TIk nw ho skI[ iehnMU TIk is`D krn leI hux Ajmyr isMG nMU lMmIAW-cOVIAW ikqwbW ilK ky bwnxUM bMnHxw pY irhw hY[ ^wilsqwnIAW dI ies JUTI ‘hiQAwrbMd jMg’ nMU s`cw-su`cw mwfl dyx leI Ajmyr isMG ny Awp vI cwrwjoeI kIqI sI Aqy Awpxy gru`p v`loN kwrvweIAW kr ky ‘ieh huMdI hY lVweI Aw’ d`sx dw Xqn kIqw sI[ Swied iesy ‘kmweI’ dy AwDwr au`qy auh hor nkslI DiVAW leI ‘brwbr isr dyx vwly hI bihs krn dI kmweI kr skdy’ dI Srq lwauNdw hY pr aus (Ajmyr isMG) dw gru`p ‘pYZwm’ imQy pRogrwm muqwbk ‘lIf’ nw lY sikAw, imswl nw bx sikAw…bx vI nhIN sI skxw ikauNik buinAwdW hI by-buinAwd sn[ zwihr hY ik ^wilsqwnIAW dIAW sMgq ivroDI kwrvweIAW kwrn aunHW dw iehI hSr hoxw sI[ sMgq nMU C`f ky koeI vI qbdIlI AsMBv hY[

 

hux Ajmyr isMG nMU nkslIAW koloN cwlI swl dI kwrguzwrI bwry pu`Cx qoN pihlW AwpxI pIVHI hyT sotw Pyrnw cwhIdw sI[ aus dI AwpxI kwrguzwrI vI aunHW cwlI swlW ivc hI AwauNdI hY ijnHW bwry auh kimauinstW nMU svwl pu`Cx dw Xqn kr rhy hn[ aus nMU vI qW ku`J kr-guzrn dw mOkw imilAw sI pr aus dw gru`p vDx-Pu`lx dI QW Kurdw-Kurdw Aw^rkwr Kur igAw[

 

jdoN 1992 ivc pYZwm gru`p dw Bog ipAw qW aus dy swQI aus kol Awey sn Aqy aunHW ny AgWh dy pRogrwm bwbq pu`iCAw sI[ audoN auh (Ajmyr isMG) isrP ieMnw hI kih sikAw: swQIE! mYN quhwnMU AgvweI dyx qoN Asmr`Q hW[ qusIN ij`Qy jwxw hY, jw skdy ho[

 

ies qoN bwAd srkwr ny lokW dy pu`qW nMU GroN cu`k-cu`k KpwieAw, pr sMq Ajmyr isMG mMfIklWvwly, cMfIgVH dy sYktr 44 dI iek koTI dy eyAr kMfSnf kmry ivc auh su`K-shUlqW mwxdy rhy ijnHW bwry Awm bMdw qW soc vI nhIN skdw[ AYnH ausy qrHW ijs qrHW dljIq isMG ib`tU ikswn dy ByK ivc rihMdw mwxdw irhw[ mrhUm p`qrkwr nirMdr isMG Bu`lr ny luiDAwxy hoeI mulwkwq dOrwn jdoN ib`tU nMU pu`iCAw ik isrW au~qy k`Px bMnHI GuMm rhy muMifAW nMU ikauN nhIN d`isAw ik ‘hiQAwrbMd jMg’ C`fI jw cu`kI hY, auh vI quhwfy (ib`tU) vWg Sih ky bYT jWdy Aqy bc jWdy? ib`tU kol ies svwl dw koeI jvwb nhIN sI[

 

ib`tU dw iek hor Kulwsw sI: Awm lokW nMU mwrn dw aunHW dw koeI eyjMfw qW nhIN sI pr sRI Akwl qKq Fihx dI pIV aunHW qoN shI nhIN sI jw rhI[

 

sdky! pIV G`t krn leI Awm lokW nMU pIV dyxI pYxI sI, aunHW nMU mwrnw pYxw sI[

 

Ajmyr isMG do doglypx bwry iek hor q`Q…[ 1991 dIAW coxW bwry pYZwm gru`p dI rwie coxW ivc ih`sw lYx dI sI (A`j q`k BwvyN pRcwr ieh hI kIqw jw irhw hY ik auh bweIkwt dy h`k ivc sn) pr ^wilsqwnIAW nwl ies bwbq ijhVI mIitMg ivc ivcwr-vtWdrw hoieAw, aus ivc Ajmyr isMG ny Awpxy gru`p dy ies PYsly bwry Bw& vI nw k`FI[ aus dy Awp kihx muqwbk ‘zurAq nhIN peI’[ mgroN dlIl ieh id`qI ik ijhVy lok (^wilsqwnI) lMmw smW sMGrS ivc rhy, auh bweIkwt dy h`k ivc sn, aunHW dIAW BwvnwvW dw i^Awl r`Kxw pYxw sI[ isqmzrI&I ieh ik bweIkwt dy AYlwn leI ijhVw h`Q ilKq prcw vMifAw igAw, auh Ajmyr isMG dw iliKAw hoieAw sI[  

 

auNJ vI pYZwm gru`p dy Awzwd &YsilAW bwry ^wilsqwnIAW dI phuMc bVI s^q huMdI sI[ ^wilsqwnIAW ny qW gru`p dy cotI dy AwgU nMU soDx dw &Yslw vI kr ilAw sI[ ieh ikho ijhI gurIlw jMg sI Blw?

 

ieh hY auh hiQAwrbMd jMg ijs dI hmwieq Ajmyr isMG kr irhw hY Aqy ijs dI mu^wl&q audoN kimauinst kr rhy sn qy golIAW Kw rhy sn[ ^wilsqwnIAW dI fUMGI pux-Cwx qoN zwihr ho jwvygw ik ieh lok iks qrHW sQwpqI dy h`k ivc Bugqy! ieh g`l qW swhmxy Aw hI cu`kI hY ik iBMfrWvwly nMU ieMdrw gWDI ny iks qrHW pMjwb dIAW jVHW KoKlIAW krn leI vriqAw Aqy auh hor iks qrHW vriqAw igAw[ kimauinst vI BwvyN ieMdrw dI ies cwl dw ivSlySx krn ’c Kqw kr gey Aqy styt nwl is`DI t`kr dI QW styt dI pYdwvwr (iBMfrWvwlw) nwl burI qrHW aulJ gey[ mu`K duSmx styt dI ies kTpuqlI nMU hI mMn ilAw igAw[ ies kTpuqlI nMU styt ny sMgq dy i^lw& ijMnw vrqxw sI, vrq ilAw Aqy ijvyN kTpuqlIAW dI hoxI huMdI hY, Aw^rkwr ^wqmw ho igAw[ ijs QW ^wqmw hoieAw, aus dI mwx-mirXwdw jdoN BMg hoeI qW lok drd nwl pruMny gey[…Asl ivc ieho auh pIV Aqy drd dw dirAw hY ijs dI g`l dljIq isMG ib`tU krdw hY[ iesy drd dy dirAw kwrn mMufy GroN inkl qury[ ieh drAsl srkwr v`loN sRI Akwl q^q au`qy kIqy hmly i^Lw& lokW dw rosw sI[ ies qoN vI v`D, lokW au`qy kIqy qS`dd ny roh c aubldy muMifAW nMU ies rwh dy rwhI bxwieAw pr ^wilsqwnIAW dI, iksy eyjMfy qoN vWJI lVweI ny ienHW nMU iksy pwsy jogy nhIN C`ifAw[

 

pwS ny ‘AYNtI ‘47 PrMt-4′ (26 AkqUbr 1986) ivc iBMfrWvwly bwry iliKAw sI ik aus kol isAwsq nMU smJx dI soJI nhIN sI[

 

…hux pVoH iBMfrWvwly bwry Ajmyr isMG dy ivcwr:

 

sMq jrnYl isMG AwDuink ArQW ivc koeI ivdvwn jW bu`DIjIvI nhIN sI[ aus ny ikqwbI igAwn jW Akwdimk isKlweI hwsl nhIN sI kIqI hoeI[ auh iek swd murwdw sMq purK sI[

 

ienHW dohW it`pxIAW ivc Borw Br vI &rk nhIN hY[

 

ieh sB jwxn dy bwvjUd jy Ajmyr isMG ies dOr nMU Adu`qI vrqwrw AwK irhw hY qW ieh aus dI koeI Kws hI mjbUrI hovygI[ syvwmukqI dI aumr ivc imly nvyN kMm bwry ieSwrw au~pr kIqw hI hY pr aus dw ieh nvW ruJyvW pMjwb nMU iPr bldI bu`Qy pwaux vwlw hY[

 

pwS spSt AwKdw hY ik iBMfrWvwlw lokW nMU bldI bu`Qy pw igAw[ Ajmyr isMG ny ikauNik aus nMU AwpxI loV muqwbk nwiek bxw ky pyS krnw sI, ies leI auh ies g`l ivc vL pw idMdw hY[ ies qrHW dy BulyKy auhny AwpxIAW ikqwbW ivc pwey hn[ auh Aksr g`lW nMU smu`cy hwlwq nwloN qoV ky Awpxy ihswb nwl pyS krdw hY[ kUikAW, ‘pgVI sMBwl j`tw’ dy AwgUAW, ZdrIAW, b`br AkwlIAW Aqy Bgq isMG qy aus dy swQIAW dy kwrjW nMU auh smu`cy hwlwq nwloN qoV ky pMjwbI Aqy is`K ivroDI AwKx q`k clw jWdw hY[ auh ieh vI i&kr nhIN krdw ik aus dIAW ilKqW iksy ny pVHnIAW vI hn!

 

Bgq isMG nMU auh ieqwlvI kwmryfW mYiznI Aqy igrbwlfI dw nklcI kihMdw hY pr Awp 1982 ivc AmrIkI kwmryf bwb AvykIAn dI nkl mwridAW AwpxI pwrtI dw nW vI bwb dI pwrtI dI qrz ‘qy hI ‘rYvoilaUSnrI kimauinst pwrtI’ r`Kdw hY[ iPr kyrl dy kwmryf ky. vyxU ip`Cy l`g ky pMjwbI kOmIAq dIAW g`lW krdw hY[ Aw^rkwr isAwsq qoN kory iBMfrWvwly dy crnIN l`g jWdw hY Aqy kimauinstW nMU rwh dy roVy qs`vr krdw hY[ clo, iBMfrWvwly kol qW smu`cy hwlwq nMU hMGwlx dI soJI nhIN sI pr auhdw Awpxw qW mwrksI-lYinnI smJ vwlw ipCokV sI[

 

jwpdw ik ausdw swrw zor hux Awpxw ipCokV Dox ‘qy l`igAw hoieAw hY[ kI ipCokV ies qrHW Doqw jw skdw hY? isr& iek g`l hor krky AwpxI g`l bMd krdw hW…

 

sWJy nwgI rY~fI gru`p ivc ijs ie^lwkI nukqy nMU AwDwr bxw ky Ajmyr isMG ny lIfriSp dI nukqwcInI kIqI sI, ausy ic`kV ivc auh Awp vI jw if`igAw[ su`cy ie^lwk dw JMfw bulMd krn vwlw Awp ^rw nw au~qirAw[ iek vwr, hux aus dy ivcwrDwrk sihXogI hirMdr isMG mihbUb ny vI ieMtrivaU leI Awey p`qrkwrW qoN Ajmyr isMG dy ie^lwk bwry pu`C ilAw sI[ myry im`qr Ajmyr is`DU ny bwbw bUJw isMG bwry ikqwb ilKxI SurU kIqI qW myry v`loN sMprk krn ‘qy Ajmyr isMG ny ie^lwk dy nukqy bwry hI ilKx dI ie`Cw pRgt kIqI sI[ aus muqwbk bwbw bUJw isMG ie^lwk au`qy byh`d zor idMdy sn[ ieh v`KrI g`l hY ik ^wilsqwnIAW bwry ikqwbW ilKx qoN hI aunHW nMU ivhl nw l`igAw Aqy aunHW Awpxy pihly ieSt bwbw bUJw isMG bwry kuJ nw iliKAw[

 

Ajmyr isMG dIAW isAwsI klwbwzIAW qoN zwihr hY ik ienHW srgrmIAW ip`Cy aus dw mksd kI hY[ ^wilsqwnIAW dI ZYr-AmlI phuMc bwry qW sMgq swhmxy qW Axigxq g`lW Aw hI cu`kIAW hn[ styt Aqy sMgq ivckwr irSqw idn-bidn bodw huMdw jw irhw hY[ drAsl sMgq dy Cutkwry dw rwh AijhIAW klwbwzIAW Aqy AijhI phuMc ivcoN nhIN inklxw[ sMgq dy Cutkwry leI iksy hor mMc au`qy KVH ky aus nMU s`dw dyxw pYxw hY[ Ajmyr isMG nMU vI ies g`l dw pqw hY pr kuJ kwrnW krky hux aus dIAW qrjIhW hor hn[ ienHW dw nw ^wilsqwn Aqy nw hI styt iKlw& lVweI nwl koeI vwsqw hY[

 

On Paash poetry-Amarjit Singh Grewal

pfsL kfiv:pRyq afqmfvF nUM mfrn df mSqr

 

( pfsL muqfbk sB qoN KLqrnfk dusLmx Auh huMdf hY jo quhfnUM quhfzy aSdroN mfrdf hY. jo quhfzy aSdr Aus cIjL dI gulfmI krn

dI cfhq pYdf krdf hY. jo cIjL quhfnUM gulfm bxfAuNdI hY. quhfzf sLosLx krdI hY. qusIN afpxI gulfmI nUM, afpxy sLosLx nUM ipafr

krn lwgdy ho. iesy nUM PfisjLm ikhf jFdf hY. PfisLsLt kyvl ihtlr aqy musolInI hI nhIN hoey, ijnHF ny lokF dI izjLfier

(cfhq) nUM kMtrol krky afpxIaF rfjsI loVF pUrIaF kIqIaF. mOjUdf ivvsQf jy sfzI dyh aqy afqmf dy nfl-nfl sfzy rojLmrHf

dy vrqfv nUM hI afpxI iewCf muqfbk Zfl lYNdI hY, sB qoN vwzI PfisLsLt sLkqI hY. pr ieh ivvsQf lokF nUM jbr sihx

krn leI jF Pyr afpxy Aupr ho rhy jbr nUM ipafr krn leI, ikMJ iqafr krdI hY, pfsL nUM ies gwl dI smJ hY )

 

jdoN mYN pfsL dI pusqk ‘sfzy simaF ivc’ pVHI qF mYnUM surjIq pfqr dIaF Auh sqrF Xfd afeIaF, ijnHF ivc Auh

afKdf hY, ‘‘pRyq bMdUkF nfl nhIN mrdy. myrI hr kivqf pRyqF nUM mfrn df mSqr hY.’’

 

pfqr dI kivqf bfry pqf nhIN, pr pfsL dIaF ieh  kivqfvF pRyq afqmfvF nUM mfrn dy mSqr jLrUr hn. ieh pRyq afqmfvF klipq nhIN, rIal hn. ieh Auh afqmfvF hn, ijnHF ny sfnUM, sfzI rUh nUM sfzy supinaF smyq kYd kIqf hoieaf hY. jo sfnUM murdf sLFqI nfl Br idMdIaF hn :

 

sB qoN KLqrnfk huMdf hY

murdf sLFqI nfl Br jfxf.

nf hoxf qVp df, sB sihx kr jfxf

GrF qoN inklxf kMm `qy

qy kMm qoN Gr jfxf

sB qoN KLqrnfk huMdf hY

sfzy supinaF df mr jfxf.

(sB qoN KLqrnfk)

 

ieh Auh afqmfvF hn, jo sfnUM aSnHy aqy gUMgy bxf ky aSdro-aSdrIN mfr idMdIaF hn :

 

sB qoN KLqrnfk Auh cMn huMdf hY,

jo hr kql kFz qoN bfad

suMn hoey ivhiVaF ivc cVHdf hY

pr quhfzIaF awKF nUM

imrcF vFg nhIN lVdf.

(sB qoN KLqrnfk)

 

sfzy aSdr iek aijhf sihm pYdf

ho jFdf hY jo :

 

zr kdy sfzy hwQF `qy

vgfr bx ky Aug afieaf

zr kdy sfzy isrF `qy

pwg bx ky sj igaf

zr kdy sfzy mnF aSdr

suhj bx ky mihikaf

zr kdy rUhF qy swjxqfeI bx igaf

kdy buwlHF `qy cuglI bx ky burVfieaf

asIN hy ijLMdgI,

ijnHF XuwD nhIN kIqf

qyry bVy mwkfr puwqr hF.

(XuwD aqy sLFqI)

 

pr ieh sihm hOlI hOlI sihm lwgxoN ht jFdf hY aqy asIN ies iksm dI pRfDIn ijLMdgI dy afdI ho jFdy hn.

asIN afpxI ies pRfDInqf/gulfmI nUM hI muhwbq krn lwg pYNdy hF. ieh pRyq afqmfvF (mOjUdf sMsQfvF/pRMprfvF/

aQlYitks/aYiQks) sfnUM gulfmI dI cfhq nfl Br idMdIaF hn. sfnUM murdf sLFqI Bfv sihxsLIlqf nfl Br idMdIaF hn. sfzy aSdr pYdf hox vflI sMGrsL dI iewCf aqy sLkqI nUM nsLt kr idMdIaF hn. mukqI dI kfmnf nUM dbf idMdIaF hn. sfzI afqmf dy sUrj nUM zubo ky sfzy aSdroN afp bolx lgdIaF hn :

 

sB qoN KLqrnfk Auh idsLf huMdI hY,

ijs ivc afqmf df sUrj zuwb jfvy.

(sB qoN KLqrnfk)

 

pfsL muqfbk sB qoN KLqrnfk dusLmx Auh huMdf hY jo quhfnUM quhfzy aSdroN mfrdf hY. jo quhfzy aSdr Aus cIjL dI gulfmI krn dI cfhq pYdf krdf hY jo cIjL quhfnUM gulfm bxfAuNdI hY. quhfzf sLosLx krdI  hY. qusIN afpxI gulfmI nUM, afpxy sLosLx nUM ipafr krn lwgdy ho. iesy nUM PfisjLm

ikhf jFdf hY. PfisLsLt kyvl ihtlr aqy musolInI hI nhIN hoey, ijnHF ny lokF dI izjLfier (cfhq) nUM kMtrol krky

afpxIaF rfjsI loVF pUrIaF kIqIaF. mOjUdf ivvsQf jy sfzI dyh aqy afqmf dy nfl-nfl sfzy rojL-mrHf dy vrqfv nUM hI afpxI iewCf muqfbk Zfl lYNdI hY, sB qoN vwzI PfisLsLt sLkqI hY. pr ieh ivvsQf lokF nUM jbr sihx krn leI jF Pyr afpxy Aupr ho rhy jbr nUM ipafr

krn leI, ikMJ iqafr krdI hY, pfsL nUM ies gwl dI smJ hY. iesy leI mYN sLurU ivc ikhf sI ik pfsL dIaF kivqfvF AunHF PfsLI (pRyq) afqmfvF nUM mfrn dy mSqr hn, jo PfsLI (pRyq) afqmfvF sfzy aSdr gulfmI dI cfhq pYdf krky sfnUM afpxy PfsLI izjLfier df ihwsf bxf lYNdIaF hn.

ies leI gYr PfsLI ijLMdgI df inrmfx hI pfsL dI kfiv-isrjxf df mnorQ hY :

 

asIN nhIN cfhuMdy

puils dIaF lfTIaF `qy tSgIaF

ikqfbF nUM pVHnf

asIN nhIN cfhuMdy

ipafr df gIq,

POjI bUtF dIaF tfpF `qy gfAuxf

asIN qF ruwKF `qy Cxkdy sMgIq nUM

sDrfey hoey poitaF nfl

CUh ky dyKxf cfhuMdy hF.

(pRqIbwDqf)

 

ies mnorQ leI Auh XuwD df aYlfn krdf hY :

 

asIN lVFgy sfQI Audfs mOsm leI

asIN lVFgy sfQI gulfm sDrF leI

asIN cuxFgy sfQI, ijLMdgI dy tukVy

hQOVf hux vI cldf hY,

Audfs aihrn `qy

isafV hux vI vgdy ny,

cIkdI DrqI `qy

ieh kMm sfzf nhIN bxdf svfl

nwcdf hY

svfl dy mOrF `qy cVH ky

asIN lVFgy sfQI

kql hoey jLjLibaF dI ksm Kf ky

buJIaF hoeIaF njLrF dI ksm Kf ky

hwQF `qy pey rwtxF dI ksm Kf ky

asIN lVFgy sfQI

asIN lVFgy qd qk

ik vIrU bwkrIaF vflf jdoN qk

bwkrIaF df mUq pINdf hY

iKVy hoey srHoN dy PuwlF nUM

jdoN qk vfhux vfly afp nhIN suMGdy

ik suwjIaF awKIaF vflI

ipSz dI aiDafpkf df pqI jdoN qk

jMg `coN prq nhIN afAuNdf

jdoN qk puils dy ispfhI

afpxy hI BrfvF df

glf Guwtx dy bfDk hn

ik bfbU dPLqrF vfly

jdoN qk lhU dy hrPL pfAuNdy hn[[[

asIN lVFgy jd qk

dunIaF `c lVn dI loV bfkI hY[[[

(asIN lVFgy sfQI)

 

XuwD dI atwl jLrUrq nUM mihsUs krn qoN pihlF Auh ijLMdgI df aqy muhwbq df sLgnF Biraf gIq gfAuxf cfhuMdf sI.

Auh ijLMdgI nUM kivqf vFg aqy muhwbq

vFg ilKxf cfhuMdf sI ijQy kudrq, rUhfnIaq aqy muhwbq df sumyl ho sky. pr jdoN Aus nUM lwgf ik ies PfsLI sMsfr

ivc aijhy gIq ilKx qoN pihlF PfsLI (pRym) afqmfvF nfl XuwD krnf jLrUrI hY, qF Aus ny hiQafr cuwkx dI gwl kIqI:

 

qy hux hr qrHF dI kivqf qoN pihlF

hiQafrF nfl XuwD krnf

jLrUrI ho igaf hY.

XuwD ivc hr cIjL nUM

bVI sOKI qrHF smJ ilaf jFdf hY

afpxf jF dusLmx df nF ilKx vFg

 

pr ieh lVfeI ijs vfsqy Auh hiQafr cuwkx dI gwl krdf hY, pyRq afqmfvF ivruD lVI jfxI hY jo hwz mfs

aqy lohy dy bxy hoey dYNqF nUM jnm idMdIaF hn, hiQafrF nfl nhIN mrdIaF. ienHF nUM mfrn leI mSqrF dI loV huMdI hY. pfsL ny ikAuNik dYNqF ivruD nhIN dYNqF nUM pYdf krn vflI sLkqI dy ivruD lVnf hY. Aus sLkqI dy ivruD jo mYnUM, quhfnUM, pfsL nUM jF iksy vI sMsQf, sMgTn aqy ivcfrDfrf nUM dYNq bxf skdI hY. iesy leI pfsL ‘sfzy simaF dI BUimkf ivc ilKdf hY ik AusdIaF ieh kivqfvF AunHF aidwK jMjLIrF nfl isJx df ieiqhfs hn jo lohy dIaF nhIN, sgoN lohf ijnHF df bixaf hoieaf huMdf hY. ieh qF spsLt hY ik pfsL dI ieh lVfeI hwz mfs dy dYNqF ivruD nhIN, PfsLI (pRyq) afqmfvF ivruD lVI jfxI hY. pr ieh lVfeI qF qd hI lVI jf skygI jykr sfnUM pqf clygf ik jy ieh afqmfvF hwz mfs jF lohy bfrUd dIaF nhIN bxIaF

hoeIaF qF Pyr kfs dIaF bxIaF hoeIaF hn.

pfsL ies mhF dusLmx dI bVI spwsLt insLfndyhI krdf

hY. Auh PfisLsLt dusLmx, ijs ny sfzy sBnF aSdr sLkqI/

gulfmI dI cfhq pYdf krky sfnUM afpxy (sLkqI dy) gulfm

bxfieaf hoieaf hY, Auh dusLmx BfsLf df hI bixaf

hoieaf hY. XuwD dy mYdfn aSdr dohF iDrF vloN lV rhy ispfhI iesy dI gulfmI kr rhy huMdy hn. ‘dUqk BfsLf dy iKlfPL’ kivqf ivc pfsL ieh gwl bhuq KUbsUrq ZMg

nfl spwsLt krdf hY:

 

qy sYink jfxdY?

BfsLf asLkqI dI vjHf nfl

iks kdr bdmfsL hY

ieh jLKm leI

‘ieiqhfs’ nF df sLbd vrqdI hY

jLKm dr jLKm dI pIVf leI

‘swiBaqf’.

ieh sLfied

AuzidaF pirMidaF nUM ‘hMs’

aqy ‘moqI’ nUM

mtr, mSUg jF cfvl smJdI hY.

iehnUM bws ieh pqf hY-mfnsrovr

dysL nF dI mUrKqf nUM

GVn leI ndIaF vhfAuNdI hY.

iehnUM bws ieh pqf hYvydF

qy afieqF dI kivqf

DUMaF huMdI hY. (dUqk BfsLf dy iKlfPL)

 

ieh PfsLI pRyq afqmf koeI vwKrI hsqI nhIN huMdI. smfj-siBafcfr df iek ivgfV hI huMdI hY. PfsLI pRyq afqmf ivruD lVn df arQ hY smfj-siBafcfr dy ivgfV ivruD lVnf. ikAuNik smfj swiBafcfr hiQafrF df nhIN, smfijk

irsLiqaF Bfv sosLl izskorisjL df bixaf huMdf hY, ies leI smfj siBafcfr dy ivgfV ivruD lVn leI hiQafrF dI nhIN, sosLl izskorisjL dI ivafkrx ivruD lVn dI loV huMdI hY. smfijk prMprfvF aqy smfijk irsLiqaF dy

lgfqfr punr-inrmfx dI jLrUrq huMdI hY. ieh gwl Aus vkq spwsLt ho jFdI hY jdoN Auh surjIq pfqr nUM ilKy KLq ivc kihMdf hY ik Auh qF afpxI kivqf rfhIN iksfnF dy mSuizaF ivcoN Aus klcrl bYkvrznYs nUM kwZx dI koisLsL kr irhf hY, ijhVI klcrl bYkvrznYs mfzrn

klcrl izskorisjL ny AunHF ivc Br idwqI hY. afpxI kfiv isrjxf rfhIN Auh mfzrn sosLl izskorisjL rfhIN pYdf kIqy murdypx ivc jfn pfAux vrgf koeI dYvI kMm kr irhf huMdf hY. iesy leI Aus dI kivqf ivc muridaF aSdr jfn pfvx vrgI iKwc aqy sLkqI vI hY:

 

qIsrf mhF XuwD

Aus sihm dy iKlfPL liVaf jfvygf

ijdHf aks myrIaF dMdIaF kwZdI

DI dIaF awKF `c hY.

 

qIsrf mhfXuwD

iksy Ksqf ijhy KIsy `c mckoVy gey

inwky ijhy sMsfr leI jfeygf liVaf

 

pr ijs XuwD dI Auh gwl krdf hY,Aus XuD ivc ihMsf leI koeI QF nhIN hY ijvyN ik surjIq pfqr nUM ilKy KLq ivc

Auh afp kihMdf hY pr PfsLI qfkqF iKlfP XuwD Aus vfsqy XfrI leI vDy hoey hwQ, mihbUb leI awKF ivc ilKy hoey KLq aqy bwcy dIaF mF dy duwD AuWpr itkIaF hoeIaF

mfsUm AuNglF vrgI nfjLuk cIjL hY. smfj nUM muhwbq aqy kivqf vFg ilKx leI Auh smfj-siBafcfr aSdr

ivgfV pYdf krn leI ivafkrx ivruD ijs XuwD df aYlfn krdf hY, Auh XuwD Pyr ikMJ liVaf jfvygf?

spwsLt hY ik ijvyN suKcYn imsqrI dI kivqf ivc afAuNdf hY ik iek qfnfsLfh nUM KLqm krn leI Auh dUsry qfnfsLfh

dI isrjxf nhIN krnf cfhuMdf, afpxy smfj siBafcfr ivc psrI hoeI ihMsf ivruD lVn vfsqy Aus nUM iksy ihMsfmeI XuwD dI loV nhIN hY. Auh qF bws eynf hI krnf cfhuMdf hY ik ihMsf rfhIN hoNd ivc afAux vflIaF smfj-siBafcfr kdrFkImqF, prMprfvF, irsLqgIaF, sMsQfvF,

nYiqk muwlF, ivDI ivDfnF afid dy inrmfx ipwCy kMm krf rhI ihMsf, sLkqI, jLulm jbr aqy byiensfPI dI Bfvnf (isafsq) nUM nMigaF kr dyvy. aijhf krn leI Auh sB qoN pihlF qF Aus burjuaf asQYitks dI ivsQfpnf krdf hY, ijhVI asQYitks ijLMdgI dy kuhj nUM ies leI suhj bxf ky pysL krdI hY qF jo Aus kuhj ivruD XuwD nUM tfilaf

jf sky. pfsL smJdf hY ik jy ijLMdgI nUM muhwbq aqy kivqf vFg inrimq krnf hY qF ajoky smfj siBafcfr df inrmfx krn vflI burjuaf asQYitks ipwCy kMm kr rhI ihMsf aqy lotU isafsq nUM nMgf krnf pvygf. afDuinkqfvfdI suhj-sLfsqr/kfiv-sLfsqr nUM rIjYkt krky nvyN suhjsLfsqr/ kfiv sLfsqr dy inrmfx dI gwl ipwCy AusdI ieho Bfvnf kMm kr rhI hY :

myry qoN afs nf kirE

ik mYN KyqF df puwq ho ky

quhfzy cgly hoey

suafdF dI gwl krFgf

ijnHF dy hVH `c ruVH jFdI hY

sfzy bwicaF dI

qoqlI kivqf

qy sfzIaF DIaF df

kMjk ijhf hfsf

 

jykr pfsL burjuaf asQYitks ipwCy kMm kr rhI lotU isafsq qoN sucyq hY qF aYn Ausy qrHF sLbdF Aupr ivcfrDfrk sYNsrisLp lgf ky AunHF dI smrwQf nUM CFgx dI

kfmryzI cfl vI Aus qoN CupI hoeI nhIN hY. Auh jfxdf hY ik ies qrHF dI kfmryzI sfijLsL df prdfPfsL kry ibnF Aus dI

kivqf mOjUdf smfj dI sImf Aupr pl rhy lokF dy bhupwKI

sLosLx ivruD lV nhIN skygf.

 

isrP qUM afpxIaF shUlqF leI

sLbdF nUM CFgxf iswK ilaf hY

qUM AunHF nUM ies qrHF kdI nhIN qwikaf

ijvyN aFizaF ivc mcl rhy cUcy hox

ijvyN mIhF `c coNdI sFvlI dupihr aSdr Duwp GulI hovy.

mYN sLbdF nUM Jwilaf hY,

AunHF dIaF iqwKIaF nokF sxy

iksy vI mOsm dI

kropI qoN BwjidaF nUM

mYN afpxy lhU ivc sLrn idwqI hY

mYN gurU goibMd isMG nhIN

ienHF nUM kivqf dI

sMjoa pihnf ky qorn bfad

bVf icr roieaf hF.

 

ikAuNik pfsL sucyq hY ik sLbdF dI aQfh smrwQf nfl Aus ny PfsLI (pRyq) afqmfvF dy Gyry qoVny hn.

ies leI Auh iksy vI iDr rfhIN sLbdF Aupr sQfpq

kIqI jfx vflI cODr nUM brdfsLq nhIN krdf. Auh qF ies cODr ipwCy kMm kr rhI ihMsf nUM nMigaF krn ivc hI ivsLvfs krdf hY :

 

mYN ijs nfl rfKsLI DfVF dy

Gyry qoV skdf sF.

qUM Aus dIaF kfnIaF BMn ky

kfier aflockF leI mOj dI dfavq

bxf Cwzdf hY kfmryz.

bxy qF bxy

KuPIaf puls dy ivdvfnF leI

kfmryz qyry leI ikAuN bxdI hY

sLyKI kvI dI hfr.

(kfmryz nfl gwlbfq-cfr)

 

kivqf dIaF asIm sMBfvnfvF dI irhfeI Auh ies nUM hr iksm dI isDFqkfrI qoN mukq rwKxf cfhuMdf hY. iksy vI grYNz nYryitv ivc bwJ ky ies dI kRFqIkfrI smrwQf nUM sImfbwD nhIN krnf cfhuMdf :

 

eys qoN pihlF ik myry ijLhn ivc mOjUd

kul aDUrIaF ieqlfhF

iksy isDFq ivc vtx, AunHF nUM sfV dey.

AunHF dy nf sVn ivc bhuq KLqrf hY.

 

Auh jfxdf hY ik burjuafjLI sLrfb vFg purfxI ho ky ies sMsfr nUM gulfm bxfeI rwKx ivc vDyry smrwQfvfn huMdI jf rhI hY. afpxI pkV kfiem rwKx leI Aus ny qrHF-qrHF dy hiQafrF aqy XuwD nIqIaF eIjfd kr rwKIaF hn, ijs krky Aus dI lotU isafsq eynI jitl ho cuwkI hY ik Aus nUM hux vrg-cyqnf vrgy iksy iekwly hiQafr nfl nhIN hrfieaf jf skdf. Aus ivruD iek bhuBFqI sMGrsL CyVn dI loV hY. jykr asIN hr Kyqr ivc aqy hr pwDr `qy Aus ivruD sMGrsL nf CyiVaf aqy iek vrgI sMGrsL nUM hI lY ky bYTy rhy qF sfzy sMGrsL df Auho hfl hovygf jo byhy mIt df huMdf hY.

 

kfmryz, iek burjuafjLI-jfxdYN?

sLrfb vFg purfxI ho geI hY.

qy asIN mfs dy tukVy vFg.

kfmryz mwD vrg awj vI BgOVf hY

sMGrsL qoN nhIN,

ieh pfgl KfinEN Bwj inkilaf hY

mujrm hY aqy isDFq

kdy qF GridaF, kdy puls vFg

iesdf ipwCy krdy pey ny

 

pfsL jfxdf hY ik isDFqk sImfvF dy pfglKfny ivc PsI kivqf nUM afjLfd krvfAuxf bhuq jLrUUrI hY. ies leI Auh hr Aus sMsQf, isDFq aqy prMprf nUM ivsQfipq kr idMdf hY, jo Aus dy sMGrsL nUM sImq krdI hY :

mYnUM dwisaf igaf ik JUT bolxf pfp hY

ivwidaf mnuwK df qIsrf nyqr hY

corI krnf burf hY

pRmfqmf iek hY

sfry mnuwK brfbr huMdy hn

mYN ienHF sfry iPrikaF dy

ajIbo grIb

afpsI sMbMDF agy sihm igaf

mYnUM lwigaf myry iKlfPL

kyhI bhuq hI iBafnk

sfijLsL sLurU hox vflI hY

 

KLYr ies qrHF Auh asQYitks dy nfl-nfl aYiQks, siBafcfr, pirvfr, ividaf, mulk, kOm,mukqI, Drm afid hr Aus sMsQf/prMprf/isDFq nUM ivsQfipq krn leI qur pYNdf hY jo ik iek afdmI aOrq aqy Aus dI rojL-mrHf dI ijLMdgI nUM iek pRyq afqmf bxf ky zMgdI hY aqy afm afdmI/aOrq dI ryNj nUM eynf ingUxf aqy sImq kr idMdI hY. Aus dI kivqf ‘kMzy df jLKLm’ pVH ky kyvl mihsUisaf hI jf skdf hY:

 

Aus dy Gr qoN KUh qk rfh

ajy vI ijAUNdf hY

pr axigxq pYVF dy hyTF dwbI geI

AuhdI pYV ivc

hfly vI iek kMzy df jLKLm hwsdf hY.

 

ieMJ lwgdf hY ik sLfied pfsL PfisLjLm ivruD iek sMpUrn XuwD CyVn vflf pSjfbI df pihlf kvI hY. ieh gwl TIk nhIN. gurU nfnk ny vI qF iesy qrHF kIqf sI qy iesy leI ieh kihxf vDyry Auicq hovygf ik pfsL ies sdI ivc pYdf hox vflf nfnk df sLfied

ieko-iek swcf vfirs hY.