
Archive for Gursharan Singh
Paash Memorial Literary Function on 13 sept 2009
Posted in Paash-As I Remember Paash, Paash-Critical Appreciation, Paash-In Memory of Paash, Paash-Pash Memorial International Trust with tags desh bhagat yadgar hall, Gursharan Singh on September 1, 2009 by paash21st Paash Memorial Literary Function in Jalandhar on 13th Sept 2009
Posted in Paash-In Memory of Paash, Paash-News Items, Paash-Pash Memorial International Trust with tags desh bhagat yadgar hall, Gursharan Singh on September 1, 2009 by paash
Sukhdarshan Natt’s response to Rajinder Rahi
Posted in Paash-Rajinder Rahi with tags Gursharan Singh on April 19, 2009 by paash
rijMdr rfhI Auuqy pYgLfmvfd dI pRyq Cfieaf
ipCly kuJ arsy qoN rijMdr rfhI dI pfsL bfry ilKI jIvnI-numf pusqk ‘‘ijwQy pfsL rihMdf hY’’ bfry kuJ bOiDk qy rfjsI hlikaF ivc iqwKI crcf qy vfd ivvfd iCiVaf hoieaf hY ijs kfrn mYN ies ikqfb nUM aqy ies sbMDI bihs dOrfn sfhmxy afeIaF kuJ ilKLqF nUM iDafn nfl piVHaf. pusqk dI sLYlI, goNd, rvfngI qy bolI vDIaf qy idlksL hY. ijs kfrn sLurUafq ivc ieh pfTkF nUM mrhUm ienklfbI kvI pfsL bfry ilKI geI iek invyklI qy idlksL pusqk jfpdI hY, pr hOlI-hOlI aqy Kfs krky sPLf 116 qoN bfad ijwQy ‘bfeI gurbIr’ nfm df iek ‘Cuipaf hoieaf icMqk’ pfqr vjoN pihlI vfr pusqk ivc hfjLr huMdf hY-qoN bfad pfTk nUM jLfihr huMdf hY ik ieh pusqk qF pfsL dI sLKLLsIaq bfry aqy pfsL dy bhfny pMjfb dI smuwcI nkslvfdI lihr bfry gMBIr sLMky KVHy krn aqy aqIq ivc ‘pYgLfm grwup’ dy nfm nfl jfxy jFdy ies dy iek Coty ijhy iQVky hoey ihwsy (ijs dI hoNd jQybMdk qOr qy krIb 16 sfl pihlF KLqm ho cuwkI hY) vwloN KfilsqfnI lihr bfry leIaF ivcfrDfrk qy isafsI pujLIsLnF dI vkflq krnf hY.
ibnF sLwk afpxy ivcfrF dI vkflq krn df hr iksy nUM pUrf hwk hY, pr rijMdr rfhI nfl kfPLI smyN qoN vfh vfsqf rihx kfrn mYN keI hor itwpxIkfrF dI rfey nfl pUrI qrHF sihmq hF ik ies pusqk ivc aqy ‘dys pMjfb’ jF ‘aMimRqsr tfeImjL’ ivc CpIaF mulfkfqF ivc pfsL dI aflocnf df jo qwq qy vyrvf hY, Auh mOilk rUp ivc rfhI dI kfZ nhIN hY. pMjfb dy nkslI DiVaF drimafn KfilsqfnI lihr dy Kfsy aqy ies vl apxfeI jfx vflI phuMc bfry bIqy ivc cldy rhy bihs ByV qoN jfxUM hr ivakqI ieh pusqk qy mulfkfqF pVH ky lfjLmI iehI khygf ik ieh qF bymOq mry ‘‘pYgLfm’’ df pRyq hY, jo rfhI nUM afpxf jLrIaf bxf ky afpxIaF aDUrIaF qy aiqRpq kfmnfvF bfry ivrlfp kr irhf hY.
pihlF kuJ gwlF ies pusqk ivclIaF rijMdr rfhI dIaF kuJ stytmYNtF bfry, ijnHF dy aDfr qy Auh pfsL qy nkslbfVI lihr dy sQfpq ibMb nUM KMzq krn leI afpxf qrk Ausfrdf hY.
pMnf 35 ‘kI pfsL dilqF dy [[[.’
iewQy suafl ieh nhIN ik iksy lyKk qoN kfhdy-kfhdy bfry ilKxoN rih igaf jF Auh hr ivsLy ‘qy ikAuN nhIN ilK sikaf, ikAuNik jLfhr hY ik hryk qoN hI bhuq sfrf kuJ ilKxoN rih hI skdf hY aqy rih hI jFdf hY. hr lyKk qoN hr ivsLy aqy hr smfijk prq bfry ieko ijhI pkV qy sMvydnsLIlqf dI AumId qy mMg byqukI hY, blik suafl hY ik koeI lyKk jo kuJ ilK sikaf jF ilK igaf, Auh iks pwDr df hY? pr rfhI bijLwd hY ik pfsL ny dilqF bfry jF pMjfb dy ieiqhfs/siBafcfr bfry sMq rfm AudfsI vFg ikAuN nf iliKaf, jdoN ik pfsL qy AudfsI iek dUjy dy pUrk hI hn.
pMnf 68 ‘pfsL dy mrn qoN bfad nkslIaF ny Aus df ibMb[[[’
iksy df sQfeI ibMb mihjL iksy DVy jF sMgTn dy bxfey qoN nhIN bxdf qy imtfey qoN nhIN imtdf, blik ies ipwCy lfjLmI kuJ Tos kfrn jF afDfr huMdy hn, jo aMqrmuKI ieCfvF qoN vwzI hwd qwk afjLfd huMdy hn. msln hr ijAuNdy iensfn dy jIvn ivc anykF cMgy qy mfVy, hF-vfck qy nFh-vfck pwK huMdy hn. Aus ivc gux qy aOgux huMdy hn. Aus dy vkqI rONa aqy sdIvI ivcfr huMdy hn. ies sB dy bfvjUd pivwqr qy AuWqm AudysL leI azolqf nfl pUrf jIvn gujLfr ky jfx vfly hr sLKLs dIaF ivakqIgq kmjLorIaF qy kiQq burIaF afdqF, kuJ qF Aus dy nfl mOky ‘qy hI mr jFdIaF hn aqy kuJ smF bIqx nfl vkq dI DuMd qy DUV `c dwbIaF jFdIaF hn, bws bcdf hY qF Aus vwloN smuwcy jIvn ivc aKLiqafr kIqf aqy Auicafieaf Aus df pivwqr, mfnvqfvfdI aqy ienklfbI jIvn AudysL! kI Blf anykF hornF vFg pfsL dy mfmly ivc vI iehI nhIN vfpiraf? qF rfhI jI nUM ies bfry KuMdk ikAuN hY?
pMnf 81-nftkkfr gursLrn isMG bfry[[[‘ikAuNik ieh pYsy vfilaF df Xuwg hY.’
agr qusIN gOr nfl pVHo, qF aijhIaF itwpxIaF kIqy jfx ipwCy CupI mfniskqf quhfQoN guwJI nhIN rhygI. jLfhr hY ik rfhI jI dy mn ivc isrPL pfsL pRqI nhIN, blik hr jfxI pCfxI jF sQfpq ienklfbI sLKLsIaq pRqI sfVf hY. Auh lohy nfl lohf kwtx vFg sUKLm ZMg nfl vwK-vwK ienklfbI sLKLsIaqF nUM iek dUjy iKlfPL vrq ky, AunHF dy sQfpq ho cuwky ibMb pRqI sLMky qy sMdyh pYdf krky, AunHF dy qy ies dy jLrIey aiswDy ZMg nfl pUrI ienklfbI lihr dy sQfpq ibMb nUM mlIafmyt krn leI KOJl irhf hY.
pMnf 83-hridafl pUMnI bfry – “iek cotI dy nkslI nUM dfrU leI glfs mMgdf vyK ky mYnUM hfsf af irhf sI.”
mrhUm hridafl pUMnI vrgy sfdf bjLurg pyNzU kfmryz AuWqy-jo gLrIbI dfavy drvysLF vFg afpxf aMqm vkq gujLfrdf hoieaf rfhI horF dI mihmfn invfjI leI hI Kyq ‘c iglfs lwBdf iPr irhf sI – rijMdr rfhI vrgy cMt bMdy nUM hfsf afAuxf iblkul suBfivk hY, ikAuNik kfmryz pUMnI nf qF nkslI lihr dy nfm ‘qy rfhI vFg afpxy leI nfm qy nfmf Kwt sikaf, nf dysL ivdysL dy tUr lf sikaf aqy nf gwlbfq dOrfn cMzIgVH pRYs klwb ‘c iljf ky bfeI gurbIr vFg rfhI jI nUM Jwg vflI TMzI bIar dy mwG pysL kr sikaf!
ienklfbI lihr dy kfmryz pUMnI vrgy iswD pwDry nINh dy pwQrF bfry gwl kridaF, hr afDuinkqfvfdI qy Auqr afDuinkqfvfdI nUM hwsx df pUrf hwk hY. AuNJ ieh sfdy lok hI sfzf ieiqhfs qy bIiqaf kwlH hn aqy rfhI nUM “myrf dfigsqfn” ivc drj ieh avfr khfvq Xfd rwKxI cfhIdI hY-”jy qusIN bIqy AuWqy ipsqOl nfl golI clfEgy, qF BivwK quhfnUM qop nfl PuMzygf.”
pMnf 95 – jsvMq KtkV qy pfsL dI qulnf – ‘jsvMq aiq jjLbfqI bMdf sI, ijs ny ‘akfl qKLq dI vfr’ dI isrjxf kIqI sI qy afpxI kOm nfl KVHn dI jLuarq kIqI sI[[[‘
smuwcI ienklfbI lihr nUM BMzx dy mnorQ nfl rijMdr rfhI, iewk ienklfbI sLKsIaq nUM dUjI iKlfPL vrqidaF hoieaF vI, ies pwKoN pUrI qrHF huisLafr hY ik aijhf kridaF Aus vWloN dUjy kfmryz nUM ikqy hF-pwKI pfqr vjoN AuBfrn vrgf ‘gunfh’ nf ho jfvy. ies leI Auh pfsL dy mukfbly jsvMq nUM AuicafAux leI jsvMq KtkV bfry Aukq pRsLMsfmeI itwpxI krdf hY, pr ieh ilKx sfr hI aglIaF sqrF `c Auh ‘ies aiq jjLbfqI bMdy’ bfry ieh sfihqk inrxf (drasl Pqvf) dyxf vI nhIN Buwldf-”jsvMq, PMzr JotIaF nUM guqfvf rlfAuNdf iPr irhf sI. Aus df pYr cMgy amlIaF vFg jF ncfrF vFg AuWT irhf sI.” pMnf 88-bilAU stfr aprysLn bfry pfsL dy qQf kiQq ruKL qy itwpxI kridaF[[[“jd koeI lyKk, klfkfr afpxI kOm dy drd qoN awKF mIt lYNdf hY qF Aus dI nYiqk mOq insicq ho jFdI hY.”
ibnfsLwk afm ibafn vjoN ieh stytmYNt pUrI qrHF shI hY, pr suafl hY ik kI ‘bilAU stfr’ nUM smuwcI kOm df drd mMnx bfry AudoN vI qy hux vI pMjfb dy buwDIjIvIaF ivc afm sihmqI sI jF hY? kI ‘iswK iek kOm hn?’ jF ‘kI KfilsqfnI lihr, swcmuwc koeI kOmI mukqI dI lihr sI?’ afid bfry hux vI koeI afm sihmqI hY? drasl Aukq stytmYNt dy jLrIey rijMdr rfhI sucyq ZMg nfl ‘bfeI gurbIr’ mfrkf ivcfrF nUM Dwky nfl pMjfb dy bOiDk vrg dy srbmfnq ivcfr bxf ky pysL krn dI bOiDk sfijLsL kr irhf hY.
hF, Aus vwloN ieh not kIqf jfxf jLrUr shI hY ik pMjfb lok siBafcfrk mMc dI sQfpnf dy dOr ivc ijwQy ieh pihlkdmI lYx vflf surK ryKf gruwp nf isrPL pfsL, AudfsI jF jsvMq KtkV nUM, blik afpxy pYrokfrF qoN ielfvf hor iksy nUM vI ienklfbI smJx jF mMnx leI iqafr nhIN sI; AuWQy surKL ryKf qy nfgI rYzI gruwp-dovF dI isafsI smJdfrI BfvyN kihx nUM hkUmq qy KfilsqfnIaF-dovF df ieko brfbr ivroD krn dI sI, pr aml ivc Auh KfilsqfnI dihsLqgrdF nUM dusLmx nMbr iek smJdy sn. iesy ieko ijhI smJdfrI ny hI AunHF vwloN Aus mOky ‘’jbr qy iPrkfpRsqI ivroDI PrMt’ nF dI jQybMdI ivc iekwTy kMm krn aqy bfad ivc kuJ vlL Pyr pf ky ieko rfjsI DVy ivc iekjut ho jfx df rfh pwDrf kIqf.
awj ienHF DiVaF dI ies bdlI hoeI sPLbMdI ivc ‘surKL ryKf’ df mOjUdf sMpfdk kf[ jspfl jwsI afK skdf hY ik surKL ryKLf DVy dI Aus vkq dI pfsL sbMDI phuMc leI mYN jvfbdyh nhIN hF. iesy qrHF awj kf[ amolk isMG jF jLorf isMG nsrflI kih skdy hn ik Aus vkq aijhy inrxy sfzy guwt dy muKI kf[ surjIq BwtI dy hI sn aqy asIN qF isrPL AunHF nUM pRcfrn qy lfgU krn vfly anusLfsq pfrtI vrkr hI sF. AuNJ jykr awj Auh swcmuwc aijhf kuJ kihMdy hn qF ieh AunHF vloN afpxI ijLMmyvfrI qoN munkr hox aqy afpxI Aulfr isafsI smJdfrI Auqy prdfposLI krn vflI gwl hI hovygI. aj jdoN ieh sfQI, pfsL qy AudfsI bfry huwb ky lMby-lMby jjLbfqI BfsLn krdy hn, qF ienHF nUM lfjLmI qOr ‘qy KuwlHyafm Aus vkq dI afpxI Aus Aulfr smJdfrI bfry iemfndfrI nfl svY-alocnf vI krnI cfhIdI hY.
pMjfb smwisaf aqy dihsLqgrdI dy suafl ‘qy Aus vkq sfzI phuMc (asIN-jo AudoN kfmryz hfkm isMG smfEN dI agvfeI ivc ‘ieMzIan pIpljL PrMt’ dy bYnr hyT srgrm sF) Aukq gruwpF nfloN buinafdI qOr ‘qy vwKrI hox kfrn BfvyN ies pusqk ivc rfhI ny sfnUM ikDry vI afpxy iswDy jF aiswDy hmly df insLfnf nhIN bxfieaf pr ikAuNik ieh pusqk smuwcqf ivc sfzy isrmOr ienklfbI kvI pfsL, sfzI lihr aqy sfzI ivcfrDfrf nUM hI kithry ivc KVHf krn df Xqn kr rhI hY, ies leI ies sbMDI afpxf ruKL qy pwK spwsLt krnf asIN jLrUrI smJdy hF.
asIN ieh vI mihsUs krdy hF ik awj mfrksvfd nUM iek AudfrvfdI XUrpI ivcfrDfrf krfr dyx vfly dilqvfd, ajmyrvfd qy AuWqr afDuinkqfvfd dy nvyN sjy pYrokfr sRI rijMdr rfhI nUM, bIqy ivc afpxy kfmryz rih cuwkx AuWqy sLfied hux nmosLI qy pCqfvf vI jLrUr ho irhf hovygf, pr ies df PLYslf ajy afAuNdy vkq ny krnf hY ik kI ieh nmosLI rfhI nUM afpxy bIqy kfmryzI jIvn dy ivcfrF/amlF bfry JwlxI pYxI hY jF jo kuJ Auh hux ilK qy kr irhf hY, Aus nUM lY ky!
AuNJ ies pusqk nUM lY ky ijs bihs dI sLurUafq hoeI sI, hux Auh mihjL ies pusqk qwk hI sImq nhIN hY. mfrksvfd nUM ‘pwCm dI AudfrvfdI iPlfsPI’ krfr dyx, kimAUinst lihr qy jmfqI sMGrsL dy sMklp nUM gMBIr ivkfrgRsq qy apRMsgk krfr dyx aqy jfq, Drm qy kOmI/nslI siBafcfr dy muwidaF nUM hI awj dy muwK muwdy sfbq krn dy XqnF ‘coN spwsLt qOr ‘qy jLfihr hY ik ieh smuwcI phuMc koeI nvIN jF invyklI smJdfrI nf ho ky, pwCm ivcoN hI AuBry ‘AuWqr afDuinkqfvfd’ df hI crbf hY, ijs nUM ienHF swjxF vwloN pMjfb ivc kfPLI dyr nfl AudoN pRcfrn dI nfkfm koisLsL kIqI jf rhI hY, jdoN Kud afpxI jMmx BoNie XUrp ivc ieh afpxI iKwc qy afBf guaf cuwkf hY, sLfied iesy leI rfhI aYNz kMpnI bfry ilKidaF srdfrf isMG mfhl nUM ikDry agr PUkoXfmf cyqy af jFdf hY, qF ieh Kfh-mKfh dI cFdmfrI nhIN, blik iesy ipwt rhI ivcfrDfrf df hI iek pRsMg hY.
mYN mihsUs krdf hF ik jsvIr smr vloN ies bihs sbMDI ilKI itwpxI aqy ‘aMimRqsr tfeImjL’ nUM ilKI lMbI icwTI (smr ny pMjfb tfeImjL nUM ieh icTI hux Cfpx dI bynqI kIqI hY) ivc vwK-vwK sbMDq swjxF nfl kIqIaF mulfkfqF dy afDfr `qy rfhI dI ies pusqk, ieMtrivAU (dys pMjfb) aqy pRqIkrm (aMimRqsr tfeImjL) ipwCy sfbkf pYgLfm guwt dy isDFqkfr sRI ajmyr isMG dy idmfgL qy klm hox dy qwQ nUM ijvyN bfKLUbI pRmfxq kIqf hY, Aus bfry iPlhfl hor vDyry ilKy jfx dI jLrUrq nhIN. hF, aYnf jLrUr kihxf cfhuMdf hF ik kimAUinst icMqk qoN iswK buwDIjIvI bxn dy ies ipClKurI sPLr dOrfn kfmryz goibMdr isMG AurPL srdfr ajmyr isMG ny isrPL afpxy aslI nfm nUM hI nhIN, blik afpxI mUl ivcfrDfrf nUM vI pUrI qrHF iqlFjlI dy idwqI hY. aijhf hox kfrn hux ieh bihs kimAUinstF jF ienklfbIaF dy dfiery dI iksy aMdrlI bihs dI bjfey, lkIr dy afr pfr ivroDI dfrsLink qy isDFqk QiVHaF AuWqy KVH ky vwKo-vwKrI BfsLf ‘c gwl kr rhy ivroDIaF ivclI bihs bx cuwkI hY. jLfhr hY ik kimAUinst vjoN Dfrimk Gwt igxqI iPLrky dy msilaF aqy smwisafvF bfry ivcfrnf qy ZuwkvIN nIqI GVnf, qF jo AunHF nUM buinafdI smfijk qbdIlI leI cwl rhI ienklfbI-jmhUrI lihr df aMg bxfieaf jf sky-hor gwl hY, pr iswK buwDIjIvI bx ky kimAUinst ivcfrDfrf dy apRMsgk hox bfry itwpxIaF krnf iblkul vwKrI gwl hY. afpxy Dfrimk mUlvfdI smfijk aDfr nUM kimAUinstF iKlfPL Auqyijq krn leI iksy ipCfKVI iswK buwDIjIvI vwloN kimAUinjLm qy mfrksvfd nUM pdfrQvfdI qy nfsiqk ivcfrDfrf krfr dy ky rwd kr dyxf hI sB qoN BfrI dlIl bx skdI hY. Aus nUM vDyry brIkIaF ivc pYx dI qF sLfied jLrUrq hI nhIN!
iek pRclq muhfvrf hY- ‘ieh nf vyKo kOx kihMdf hY, sgoN ieh vyKo ik kI kihMdf hY.’ pr mYN jdoN pihlI vfr ieh muhfvrf piVHaf-suixaf, AudoN qoN hI ies nUM kdy vI hjLm nhIN kr sikaf, ikAuNik mfieaf dy loBI Drm pRcfrkF dy mUMhoN moh mfieaf dy iqafg dIaF gwlF, byeImfn lIzrF dy mUMhoN iemfndfrI dIaF isPLqF aqy cIcI nUM lhU lf ky sLhId khfAux vfly bVboilaF vwloN mfrIaF jFdIaF bhfdrI dIaF zINgF, mYnUM hmysLf hfsohIxIaF qy byqukIaF jfpdIaF sn/hn. so mYN ies muhfvry nUM bdl ky afpxI shUlq leI ieMJ bxf ilaf sI-‘isrPL iehI nf vyKo ik kOx kihMdf hY qy kI kihMdf hY, blik ieh vI vyKo ik Auh jo kihMdf hY, ikAuN kihMdf hY?’ afpxy bxfey ies muhfvry jF PfrmUly muqfibk jd mYN rijMdr rfhI dI rUh ‘qy kfbjL hoey s[ ajmyr isMG nUM inrKdf-prKdf hF, qF Aus dy ipCokV dy mwdynjLr Aus dy ajoky kQnF aqy itwpxIaF AuWqy mYnUM swcmuwc bhuq hYrfnI huMdI hY.
ajmyr isMG dy bIqy dy aqy awj dy ivcfrF jF smJ dI qulnf krn qoN myrf Bfv ieh nhIN ik smF bIqx nfl iksy dy ivcfrF ivc pRIvrqn jF moV af hI nhIN skdf. aijhf hoxf iblkul suBfivk hY aqy hryk nfl Gwt jF vwD aijhf vfprdf hI hY. pr agr ieh pirvrqn, sbMDq ivakqI dy amlI anuBvF qy ivcfrF dI prpwkqf df hF-pwKI nqIjf hY, qF jIvn dy vwK-vwK pVfvF ivwc Aus dI soc qy syD df grfPL bxfAux dI sUrq ivc gRfPL dI ryKf hyTF qoN sLurU ho ky iek mulfiem cfp dy rUp ivwc inrMqr AuWpr vwl AuTdI njLr afvygI. jdoN ik s[ ajmyr isMG dy mfmly ivc gwl ies qoN iblkul Ault hY. Aus dI soc qy syD dI gRfPL ryKLf iKwcy jfx qy quhfnUM Aus ivc hYrfnIjnk moV qy iqwKy Auqrf cVfa njLr afAuxgy, jo Aus dI ivcfrk pirpwkqf nUM nhIN, blik hr vkq Aus dy ivcfrF qy smJdfrI dI zfvFzolqf qy Aulfrpuxy nUM jLfihr krdy hn. msln Aus df jnm qy pflx posLx zUMGy iswK sMskfrF vfly akflI dl dy pwky smrQk KFdy pINdy pyNzU DnfZ jwt pirvfr ‘c hoieaf. pMjfb ivc nkslbfVI lihr dy AuBfr qy hiQafrbMd aYksLnF qoN pRBfivq ho ky Auh 1970 dy awD ivc anykF hornF pVHy ilKy nOjvfnF vFg afpxI ieMjInIairMg dI izgrI aMqm sfl ‘coN awDvfty Cwz ky lihr ‘c kuwd pYNdf hY aqy sI[ pI[ afeI[ (aYm[ aYl[) ivc sLfml ho jFdf hY. pr jldI hI pfrtI iBafnk puils dmn df insLfnf bx jFdI hY. Auh KLud vI pfrtI iltrycr iljFdf PiVaf jFdf hY. puils dmn df isLkfr huMdf hY, pr puils vwloN pihlI pysLI qy ilaFdy jfx mOky hI pfrtI dy gurIlf dsqy vwloN puils pfrtI AuWqy hmlf krky afjLfd krvf ilaf jFdf hY. afjLfd hox qoN bfad Auh anykF hornF kfmryzF vFg vihsLI hkUmqI dmn, KVoq qy twut Puwt df isLkfr ho rhI afpxI ienklfbI pfrtI nUM ies musLikl siQqI ‘coN bfhr kwZx df rfh nhIN cuxdf, blik BFjvfdI hox df sbUq idMidaF jldI hI sI[ pI[ afeI[ (aYm[ aYl[) nUM mfarkybfjL kihx, ies dI sQfpnf nUM hI pRvfn nf krn qy ies dI ienklfbI lIzrisLp nUM BMzx ‘c lwgy nfgI rYzI guwt ivc jf sLfml huMdf hY. krIb 10 sfl ieh nfgIrYzI DVy dI ‘buinafdI qOr qy drusq ienklfbI lIh’ dy soihly pUry jLor nfl gfAuNdf hY aqy sI[ pI[ afeI[ (aYm[ aYl[) iKlfPL zt ky isafsI cFdmfrI krdf hY. aMq 1981-82 ivc nfgIrYzI DVy qoN vwK ho ky Auh afpxf nvF ienklfbI DVf kfiem kr lYNdf hY. qd kuJ sfl Auh afpxy sfbkf pfrtI lIzrF nUM ‘sohI-Tfxf KudpRsq joVI’ qy ‘afriQkqfvfdI ijwlx ‘c PsI Bjn mMzlI’ krfr dy ky BMzdf hY, qF jo kfzr nUM itkf ky rwiKaf jf sky. aMq jd isafsI idsLfhIxqf kfrn Aus dI pfrtI tuwtxI-iKMzxI sLurU ho jFdI hY, qF afpxy aflockF df mUMh bMd krn leI Auh dysL ‘c ienklfb ilafAux dI pUrb-sLrq vjoN Bfrq dy kyNdrIikRq rfj nUM anykF kOmI rfjF ivc qoVn aqy kimAUinstF vwloN ibnF Cot dysL ’c cwl rhy sfry ‘kOmI mukqI GolF’ dI ibnF sLrq hmfieq dI nIqI lY afAuNdf hY, ijs ivc ipCfKVI KfilsqfnI dihsLqgrd lihr dI hmfieq krnf vI sLfml hY. jd rukx dI bjfey ies nvIN nIqI dy bfvjUd Aus dI agvfeI hyTlI pfrtI df iKMzfa sgoN hor iqwKf ho jFdf hY aqy pUrbI XUrp qy sovIaq sMG dy Zih ZyrI ho jfx kfrn sMsfr Br ivc smfjvfd qy mfrksvfd dI pRsMgqf aqy sfrQkqf bfry hI suafl AuWTx lwgdy hn, qF Auh kyrlf dy iek afpxy vrgy qfloN KuMJy nkslI nyqf ky[ vynUM nfl iml ky dysL ivc kyNdrIikRq kimAUinst pfrtI dI hoNd nUM hI cuxOqI idMdf hY. mjLdUr jmfq nUM afpxy ienklfbI sfDn qy ihrfvl qoN vFJf krn leI Auh dysL ivc kOmF AuWqy aDfrq drjnF afjLfd kimAUinst pfrtIaF bxfAux df QIiss pysL krky afpxy bcy Kucy kyNdrI sMgTn nUM vI BMg krvf idMdf hY. qd Auh afpxy leI qy afpxy ‘pYgLfm’ DVy leI mihjL KfilsqfnI aMdoln dy rfh drsfvy, slfhkfr qy vkIl vflI BUimkf qYa krdf hY. pr afp muhfry qy mfrKory KfilsqfnI toly ies kfmryz dIaF muPLq dIaF slfhF vI lYx leI iqafr nhIN huMdy, Aus qoN syD lYxf jF gwl nUM mMnxf qF dUr irhf. qd ieh AunHF nUM afpxI pfrtI rfhIN amlI qOr ‘qy imsflI aqy ZuwkvyN hiQafrbMd aYksLn krky pRyrq krn df nvF QIss pysL krdf hY. ijs dy qihq ieh nkslbfVI gurIlf Pors dy nfm hyT afpxy kuJ nOjvfn kfrkuMnF nUM hiQafrbMd aYksLnF leI pRyirq krdf hY aqy muwK qOr ‘qy srkfrI jfiedfd nUM afpxy hmly df insLfnf bxfAux dy nF ‘qy inwky-moty aYksLn krvfAuNdf hY pr rojLfnf drjnF kqlF, bMb DmfikaF qy mukfbilaF dy afdI ho cuwky pMjfb ivc ies dy DVy dIaF ienHF mfmUlI vfrdfqF df noits KfilsqfnIaF vwloN qF kI, afm jnqf vwloN vI nhIN ilaf jFdf. hF, ieh Bfxf jLrUr vfprdf hY ik ingfh ‘c af jfx ‘qy puils nkslbfVI gurIlf Pors dy nF ‘qy srgrmI kr rhy ies dy DVy dy kuJ nOjvfnF nUM cuwk ky awqvfdIaF dy nF ‘qy hI JUTy puils mukfbly ‘c mfr mukfAuNdI hY. ies swt nfl ajmyr isMG df bicaf Kuicaf sMgTn vI crmrf jFdf hY.
qd KLqrf muwl lY ky idRVqf nfl afpxI ies nIqI nUM jfrI rwKx jF ies gLlq nIqI nUM dlyrI nfl rwd krky muV ienklfbI jmfqI sMGrsL dy rfh pYx dI bjfey, ieh Cuipaf icMqk puils vwloN Kud Aus qwk awpV jfx dI sMBfvnf vyK ky amlI rfjsI srgrmI dy mYdfn qoN hI bfhr iqlk jFdf hY. bcy Kucy pfrtI kfrkuMnF vwloN lwB lBf ky Aus qwk phuMc krn aqy ieh puwCx ‘qy ik ‘hux awgoN kI krnf hY?’ Aus df jvfb hY ik ‘mYN hor kuJ nhIN dws skdf. mYN hux ieh pfrtI nhIN clf skdf. mYnUM mfPL kro. quhfnUM jo TIk lwgdf hY, AuhI kro.’ qd Auh kfPLI dyr KfmosL qy gupq rih ky afpxf kuJ inwjI bMnH suwb krdf hY. Pyr pysL ho ky afpxf ZfeI-iqMn dhfky purfxf kys inptfAuNdf hY qy kfnUMnpsMd nfgirk bx ky 32 sflF bfad afpxy ipMz gyVf mfrdf hY. AuWQy pwqrkfr Aus nUM puwCdy hn-awj kwlH kI kr rhy ho? qF Auh mfsUm ijhf jvfb idMdf hY-‘mYN gurbfxI df aiDaYn kr irhf hF.’ ies ipwCoN Auh aKLbfrF ‘c lyK ilK ky, bfdl-tOhVy nUM jsvMq kMvl mfrkf ibn-mMgIaF slfhF dyx lwgdf hY. ‘vIhvIN sdI dI iswK rfjnIqI’ qy ‘ikq ibD rulI pfqsLfhI’ nfmk ikqfbF ilK ky, afpxf kfieaf klp krdf hY aqy kimAUinst dI bjfey iswK buwDIjIvI dI klgLI sjf ky sfhmxy afAuNdf hY. Auh iek pfsy dljIq isMG ibwtU dI agvfeI hyTly pMc pRDfnI dl dy slfhkfr df ruqbf mfxdf hY aqy dUjy pfsy rijMdr rfhI dy nF ‘qy pfsL qoN afrMB krky, nkslbfVI lihr, kOmFqrI kimAUinst lihr qy mfrksvfd iKlfPL golIbfrI krdf hY.
AuNj ies sLKLs dI vwzI KfsIaq ieh vI hY ik ies ny mwuZ qoN ijLMdgI ivc sLfied kdy vI qy koeI vI aihm kfrj iswDf afpxy aslI nfm ‘qy jF afpxy AuWqy ijLMmyvfrI lY ky nhIN kIqf. blik ieh sdf hI iksy hor nUM afpxf mohrf bxf ky vrqdf irhf hY. kdy Aus ny afpxf mohrf mflivMdr mflI nUM bxfieaf, kdy nvdIp ibwtU nUM, kdy kysr CfjlI nUM, kdy dljIq ibwtU nUM qy jF Pyr hux rijMdr rfhI nUM. bIqy ivc jdoN Auh hfly rUposL pulItIkl afrgynfeIjLr sI, clo AudoN qF Aus vwloN iksy jnqk afgU dy nfm ‘qy afpxI gwl kihx dI koeI quk mMnI jf skdI hY, pr hux jdoN Auh kfnUMnpsMd sLihrI, iswK buwDIjIvI qy kflm lyKk vjoN cMzIgVH ivKy snmfnq sLihrI vjoN jIvn gujLfr irhf hY, qd Aus vwloN afpxI bMdUk iksy rfh jFdy rfhI dy moZy qy rwK ky clfAux dI BlF kI quk hY? kI Auh jvfbI hmly qoN bcx leI ‘mhFBfrq’ ivcly isLKMzI nfm dy pfqr vFg rijMdr rfhI nUM Zfl vjoN vrq irhf hY? rijMdr rfhI dI crcf aDIn pusqk ivc vI aslI nfvF nfl AulIky bfkI qmfm pfqrF qoN Ault isrPL AuhI hY, ijs nUM “bfeI gurbIr” dy nklI nfm nfl pysL kIqf igaf hY. kI ieh iemfndfrI qy dlyrI dI kmI hY jF Aus aMdr bYTf koeI purfxf zr, hIx Bfv jF mnoivkfr-jo hux vI Aus nUM afpxI aslI pCfx nfl sfhmxy afAuxoN htk irhf hY?
dUjy pfsy pfsL hovo jF sMq rfm AudfsI, nftkkfr gursLrn isMG hovy jF jsvMq KtkV – AunHF afpxI ijLMdgI ivc hr kMm, KwulHyafm afpxy nfm ‘qy kIqf hY. AunHF afpxy kIqy df muwl vI cukfieaf hY qy bxdf mfx vI pfieaf hY. jIvn ivc ienHF dIaF kI pRfpqIaF rhIaF aqy ikhVIaF kmIaF, ies df inqfrf krn leI pMjfb nUM BivwK dy ienHF qoN vDyry smrQfvfn icMqkF qy ivcfrvfnF dI AuzIk hY. vkq dy nfl nfl afpxf rMg bdldy rihx vfly ajmyr qy rfhI vrgy lok ienHF df mulFkx krn leI ZuwkvyN smIiKafkfr nhIN hn. pMjfbI khfvq hY-’suwcy moqIaF dI pCfx hMs hI kr skdy hn, bgly nhIN!’